Έγγραφα των ΗΠΑ: Η Μετά την κρίση Περίοδος στην Κύπρο (1965-1967)

 

Αποχαρακτηρισμένα Έγγραφα των ΗΠΑ: Η Μετά την κρίση Περίοδος στην Κύπρο (1965-1967)

Τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένων των τηλεγραφημάτων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και των εκθέσεων της CIA για την περίοδο 1965-1967, αποκαλύπτουν μια μετατόπιση από την ενεργό διπλωματική παρέμβαση του 1964 σε μια εστίαση στην ανάσχεση της υπάρχουσας χαμηλής έντασης σύγκρουσης και τη συνεχή αναζήτηση μιας μακροπρόθεσμης, αν και ανέφικτης, διευθέτησης.

Η κεντρική πολιτική των ΗΠΑ παρέμεινε η διατήρηση της Συμμαχίας του ΝΑΤΟ μέσω της αποτροπής πολέμου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Αμερικανική Πολιτική και Πολιτική Στασιμότητα (1965–1967)

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι ΗΠΑ αναγνώρισαν ότι η σύγκρουση είχε μετατραπεί από μια άμεση κρίση σε ένα παρατεταμένο πολιτικό αδιέξοδο, με τη συνταγματική κυβέρνηση στη Λευκωσία να έχει καταρρεύσει de facto.

• Προτεραιότητα το ΝΑΤΟ: Η διαρκής απειλή ανανέωσης της βίας στο νησί και ο αντίκτυπός της στη ζωτική Ελληνοτουρκική σχέση ήταν η υπέρτατη ανησυχία. Αναλύσεις της CIA σημείωναν ότι η κοινοτική διαμάχη αποτελούσε μια «διαρκή απειλή για τη συνεργασία» μεταξύ των δύο χωρών του ΝΑΤΟ.
• Ο Παράγοντας Μακάριος: Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους ήταν βαθιά απογοητευμένοι από την εξωτερική πολιτική του Προέδρου Αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Τα έγγραφα υποδεικνύουν την άποψη για τον Μακάριο ως έναν σύνθετο, απρόβλεπτο ηγέτη αφοσιωμένο στη διεύρυνση της ελληνοκυπριακής κυριαρχίας και έναν που επεδίωκε ενεργά τη διεθνοποίηση της σύγκρουσης (χρησιμοποιώντας τον ΟΗΕ και το Κίνημα των Αδεσμεύτων) προκειμένου να αποφύγει ΝΑΤΟ-κεντρικές λύσεις που συνήθως ευνοούσαν τη διχοτόμηση ή το σχέδιο διπλής Ένωσης.
• Αποτυχημένες Διαπραγματεύσεις: Μετά την αποτυχία των σχεδίων Acheson το 1964, οι μεγάλες διαπραγματεύσεις ουσιαστικά σταμάτησαν μεταξύ 1965 και 1967. Οι ΗΠΑ συνέχισαν να πιέζουν τόσο την Αθήνα όσο και την Άγκυρα να συμφωνήσουν σε μια συμβιβαστική λύση (συχνά βασισμένη σε κάποια μορφή Ένωσης με τουρκική αντισταθμιστική βάση ή εδαφική ρύθμιση), αλλά η σθεναρή αντίθεση του Μακαρίου διασφάλιζε την αποτυχία οποιασδήποτε διευθέτησης που θα απέκλινε από το όραμά του για ένα ενιαίο, ανεξάρτητο κράτος.

Η Κρίση του 1967 (Άγιος Θεόδωρος/Κοφίνου)

Το σοβαρότερο περιστατικό αυτής της περιόδου, που έφερε την Ελλάδα και την Τουρκία στα πρόθυρα πολέμου για δεύτερη φορά, ήταν η κρίση του Νοεμβρίου 1967. Τα διπλωματικά αρχεία των ΗΠΑ περιγράφουν λεπτομερώς την ταχεία κλιμάκωση και την επακόλουθη αμερικανοκίνητη μεσολάβηση.

• Πρόκληση του Γρίβα: Η κρίση ξεκίνησε όταν ο Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας, διοικητής της Εθνικής Φρουράς των Ελληνοκυπρίων, ανέπτυξε δυνάμεις και εξαπέλυσε επίθεση στα τουρκοκυπριακά χωριά Άγιος Θεόδωρος και Κοφίνου . Αυτή η ενέργεια, που φέρεται να έγινε εν μέρει για να ενισχύσει τη φθίνουσα φήμη του Γρίβα, είχε ως αποτέλεσμα σφοδρές μάχες και δεκάδες απώλειες.
• Απειλή Τουρκικής Εισβολής: Η τουρκική κυβέρνηση αντέδρασε άμεσα κινητοποιώντας τις ένοπλες δυνάμεις της και εκδίδοντας ένα τελεσίγραφο που απαιτούσε την αποχώρηση των ελληνοκυπριακών δυνάμεων και την απομάκρυνση του Στρατηγού Γρίβα από το νησί. Οι υπηρεσίες πληροφοριών των ΗΠΑ εκτίμησαν ότι οι Τούρκοι προετοιμάζονταν για επικείμενη στρατιωτική επέμβαση.
• Μεσολάβηση Vance: Οι ΗΠΑ, απεγνωσμένες να αποτρέψουν έναν πόλεμο μεταξύ των μελών του ΝΑΤΟ, έστειλαν τον Cyrus Vance (ειδικό απεσταλμένο του Προέδρου Τζόνσον) στην περιοχή. Ο Vance μεσολάβησε επιτυχώς για μια συμφωνία:
• Αποχώρηση «Παράνομων» Στρατευμάτων: Το βασικό αποτέλεσμα ήταν η συμφωνία της Ελλάδας να αποσύρει το σημαντικό της στρατιωτικό σώμα (υπολογιζόμενο σε περίπου 10.000-12.000 άτομα) που είχε εισέλθει παράνομα στο νησί από την κρίση του 1963, καθώς και η άμεση απομάκρυνση του Στρατηγού Γρίβα.
• Αναστολή Τουρκικής Κινητοποίησης: Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία συμφώνησε να ακυρώσει τα σχέδιά της για εισβολή.
• Ο Αντίκτυπος: Η συμφωνία Vance εκτόνωσε προσωρινά την άμεση απειλή πολέμου και οδήγησε σε σημαντική αποστρατικοποίηση από την ελληνική πλευρά. Ωστόσο, αυτή η κρίση αποδυνάμωσε σοβαρά την ελληνική κυβέρνηση (και συνέβαλε στην παγίωση της στρατιωτικής χούντας στην Αθήνα) και εδραίωσε περαιτέρω την αποφασιστικότητα της τουρκικής κυβέρνησης σχετικά με το νησί.

Πληροφορίες και Στρατιωτική Κατάσταση

Οι εκθέσεις της CIA αυτή την περίοδο υπογράμμισαν τη συνεχιζόμενη, αν και περιορισμένη, στρατιωτικοποίηση του νησιού και τον ρόλο της Ειρηνευτικής Δύναμης του ΟΗΕ στην Κύπρο (UNFICYP).

• Ρόλος της UNFICYP: Τα έγγραφα σημειώνουν ότι η UNFICYP μείωσε σταδιακά τη δύναμή της (περίπου 4.600 έως το τέλος του 1966) λόγω της σχετικής σταθερότητας, αλλά το προσωπικό της ήταν κρίσιμο για την παρακολούθηση της ασταθούς Πράσινης Γραμμής και τη διαχείριση τοπικών επεισοδίων.
• Λαθρεμπόριο Όπλων: Οι υπηρεσίες πληροφοριών των ΗΠΑ παρέμειναν βαθιά ανήσυχες για την εισροή όπλων και στρατιωτικού εξοπλισμού και από τις δύο κοινότητες, σημειώνοντας ένα περιστατικό στα τέλη του 1966 όπου η ελληνοκυπριακή κυβέρνηση εισήγαγε σημαντική ποσότητα όπλων για την αστυνομία, οδηγώντας σε μια τεταμένη αντιπαράθεση με την UNFICYP για την αποθήκευση των όπλων.

 

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)