Οι Προσπάθειες Επίλυσης του Κυπριακού. Απο το Σχέδιο Άτσεσον στο Ανάν.

Ιστορία των Προσπαθειών Επίλυσης του Κυπριακού Προβλήματος (Ολοκληρωμένη Χρονολογική Ανάλυση)

Η ιστορία του Κυπριακού Προβλήματος αποτελεί μια συνεχή αλληλουχία κρίσεων, διπλωματικών προσπαθειών και καταρρεύσεων, καθορισμένη από τους αντικρουόμενους φόβους των δύο κοινοτήτων.

Αυτή η μελέτη παραθέτει με χρονολογική σειρά όλες τις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού Προβλήματος, αρχής γενομένης το Σχέδιο Άτσεσον του 1964.

 Το Σχέδιο Άτσεσον (Acheson Plan)

Το Σχέδιο Άτσεσον ήταν μια σειρά προτάσεων που υποβλήθηκαν το 1964 από τις ΗΠΑ για την επίλυση της διακοινοτικής βίας και της συνταγματικής κρίσης στην Κύπρο, οι οποίες απειλούσαν να κλιμακωθούν σε πόλεμο μεταξύ των συμμάχων του ΝΑΤΟ, Ελλάδας και Τουρκίας.

Ποιος το Υπέβαλε και Υπό Ποιες Συνθήκες

Το σχέδιο πήρε το όνομά του από τον Ντιν Άτσεσον (Dean Acheson), πρώην Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, στον οποίο ανατέθηκε από τον Πρόεδρο Λίντον Τζόνσον η διαμεσολάβηση στη σύγκρουση της Κύπρου. Ο βασικός στόχος των ΗΠΑ ήταν να αποτρέψουν έναν Ελληνοτουρκικό πόλεμο, να διασφαλίσουν τη σταθερότητα της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ και να διαλύσουν την υφιστάμενη Κυπριακή Δημοκρατία για να διευκολύνουν μια μόνιμη λύση.

Οι προτάσεις παρουσιάστηκαν κυρίως στις κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας, και όχι απευθείας στην ελληνοκυπριακή ηγεσία υπό τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο.

Τι Προέβλεπε το Σχέδιο (Πρώτη Εκδοχή)

Η αρχική εκδοχή του Σχεδίου Άτσεσον (γνωστή ως Σχέδιο Άτσεσον Ι) πρότεινε μια λύση βασισμένη στη «διπλή Ένωση» (ένωση με την Ελλάδα με παραχωρήσεις στην Τουρκία), μια τροποποιημένη μορφή διχοτόμησης:

• Ένωση με την Ελλάδα (ΕΝΩΣΙΣ): Η Κύπρος (εξαιρουμένης της τουρκικής κυρίαρχης στρατιωτικής βάσης) θα ενωνόταν με την Ελλάδα.
• Κυρίαρχη Τουρκική Βάση: Στην Τουρκία θα παραχωρούνταν μια μεγάλη, κυρίαρχη στρατιωτική βάση στο νησί, πιθανότατα περιλαμβάνοντας την χερσόνησο της Καρπασίας, επ' αόριστον. Αυτό αποσκοπούσε στην αντιμετώπιση των στρατηγικών ανησυχιών ασφαλείας της Τουρκίας.
• Τουρκοκυπριακή Αυτονομία: Στους Τουρκοκυπρίους θα παραχωρούνταν αυτονομία σε έως και τρεις γεωγραφικά διαχωρισμένους καντονισμούς ή ζώνες, επί των οποίων θα είχαν πλήρη διοικητικό έλεγχο.

Οι Απορρίψεις και οι Λόγοι

Το σχέδιο πέρασε από δύο κύριες εκδοχές καθώς οι ΗΠΑ προσπαθούσαν να βρουν έναν αποδεκτό τύπο τόσο από την Αθήνα όσο και από την Άγκυρα:

1. Απόρριψη της Πρώτης Εκδοχής (Σχέδιο Άτσεσον Ι)

Μέρος	Ενέργεια	Λόγος
Αρχιεπίσκοπος Μακάριος (Πρόεδρος των Ε/Κ)	Απορρίφθηκε	Ο Μακάριος επεδίωκε άνευ όρων Ένωση χωρίς περιορισμούς. Αντιτάχθηκε σθεναρά στην ιδέα μιας κυρίαρχης τουρκικής βάσης, υποστηρίζοντας ότι θα περιόριζε σοβαρά την ελληνική κυριαρχία στο νησί και θα έδινε στην Άγκυρα υπερβολικό λόγο στις εσωτερικές υποθέσεις της Κύπρου, επισημοποιώντας ουσιαστικά τη διχοτόμηση.

 2. Η Δεύτερη Εκδοχή (Σχέδιο Άτσεσον ΙΙ)

Μετά την απόρριψη από τον Μακάριο, οι ΗΠΑ αναθεώρησαν το σχέδιο:

• Τροποποιημένη Τουρκική Βάση: Η μεγάλη, κυρίαρχη τουρκική βάση αντικαταστάθηκε με μια μικρότερη βάση υπό 50ετή μίσθωση (όχι πλήρης κυριαρχία).
• Τροποποιημένη Τουρκοκυπριακή Αυτονομία: Η πρόταση για τρεις ξεχωριστούς καντονισμούς τροποποιήθηκε ώστε να παραχωρήσει στους Τουρκοκυπρίους έναν υψηλόβαθμο αξιωματούχο στην κεντρική ελληνοκυπριακή κυβέρνηση και εγγυήσεις για τα δικαιώματα των μειονοτήτων.

3. Απόρριψη της Δεύτερης Εκδοχής

Μέρος	Ενέργεια	Λόγος
Τουρκική Κυβέρνηση	Απορρίφθηκε	Η Τουρκία απέρριψε το αναθεωρημένο σχέδιο διότι μείωνε σημαντικά τη στρατηγική αποζημίωση που της προσφερόταν. Επέμενε σε μια λύση που παρείχε μεγαλύτερο βαθμό κυρίαρχου ελέγχου (ή διχοτόμησης/Taksim) από τη 50ετή μη-κυρίαρχη μίσθωση που της προσφέρθηκε.
Ελληνοκυπριακή Ηγεσία (Μακάριος)	Απορρίφθηκε	Η ελληνοκυπριακή πλευρά απέρριψε επίσης το δεύτερο σχέδιο, πιστεύοντας ότι εξακολουθούσε να ζητά μια τροποποιημένη μορφή διχοτόμησης και, ενθαρρυμένη από την απόρριψη του πρώτου σχεδίου, ήλπιζε ότι μπορούσε να αποσπάσει μια πιο ευνοϊκή προσφορά που θα επέτρεπε την ανεξέλεγκτη Ένωση.

 Εν κατακλείδι, το Σχέδιο Άτσεσον, το οποίο υποβλήθηκε σε ένα περιβάλλον Ψυχρού Πολέμου υψηλού κινδύνου για την αποτροπή πολέμου μεταξύ συμμάχων του ΝΑΤΟ, απέτυχε τελικά επειδή η σκληροπυρηνική στάση του Μακαρίου ενάντια σε οποιαδήποτε μορφή περιορισμένης κυριαρχίας ή διχοτόμησης οδήγησε στην απόρριψη της πρώτης, πιο γενναιόδωρης προσφοράς προς την Τουρκία, και η επακόλουθη αναθεωρημένη προσφορά δεν κατάφερε να ικανοποιήσει ούτε τις απαιτήσεις ασφαλείας και πολιτικής της Τουρκίας ούτε τον στόχο του Μακαρίου για άνευ όρων Ένωση.

 Η Πρόοδος στις Διακοινοτικές Συνομιλίες (1968-1974)

Οι συνομιλίες, οι οποίες είχαν ως στόχο τη μεταρρύθμιση του καταρρεύσαντος Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας του 1960, αποτέλεσαν το κύριο όχημα για μια ειρηνική διευθέτηση επί σειρά ετών.

• Κατάργηση Δικαιωμάτων Βέτο: Η τουρκοκυπριακή πλευρά, αντιμέτωπη με την πολιτική απομόνωση στους θύλακές της από το 1963, έδειξε προθυμία να καταργήσει τα δικαιώματα βέτο του Τουρκοκύπριου Αντιπροέδρου και τις ξεχωριστές απαιτήσεις πλειοψηφίας στο νομοθετικό σώμα, τα οποία αποτελούσαν βασικά ζητήματα της συνταγματικής κατάρρευσης του 1963.
• Αποκέντρωση: Η ελληνοκυπριακή πλευρά έδειξε μεγαλύτερη αποδοχή της ανάγκης για τοπική αυτονομία/αποκέντρωση για την τουρκοκυπριακή κοινότητα, απομακρυνόμενη από την επιμονή της σε ένα αυστηρά ενιαίο κράτος.
• Προσωρινή Συμφωνία (Ιούλιος 1974): Ιστορικές αναλύσεις δείχνουν ότι επιτεύχθηκε μια προσωρινή συμφωνία για τα συνταγματικά ζητήματα μεταξύ των συνταγματολόγων εμπειρογνωμόνων από την Ελλάδα και την Τουρκία (Μιχάλης Δεκλερής και Orhan Aldıkacti) περίπου στις 13 Ιουλίου 1974. Αυτή η συμφωνία φέρεται να ήταν προγραμματισμένη να επικυρωθεί από τον Κληρίδη και τον Ντενκτάς στις 16 Ιουλίου 1974. Αυτό αντιπροσώπευε το πλησιέστερο σημείο στο οποίο είχαν φτάσει οι δύο πλευρές σε μια αμοιβαία αποδεκτή εσωτερική διευθέτηση μέχρι τότε.

Γιατί Απορρίφθηκε η Πρόοδος και Κατέρρευσαν οι Συνομιλίες

Παρά την πρόοδο, οι συνομιλίες τελικά απέτυχαν και η προσωρινή συμφωνία δεν επικυρώθηκε ποτέ λόγω εξωτερικών παραγόντων και ακραίου εθνικισμού που υπερίσχυσαν της διαδικασίας των διαπραγματεύσεων.

Η τελική, καταστροφική απόρριψη της προόδου προήλθε από δυνάμεις εκτός της αίθουσας διαπραγματεύσεων:

1. Το Πραξικόπημα που Υποστηρίχθηκε από τη Χούντα των Αθηνών (15 Ιουλίου 1974)

Η πιο άμεση αιτία ήταν το πραξικόπημα που πραγματοποιήθηκε στις 15 Ιουλίου 1974, από την ελληνική στρατιωτική χούντα των Αθηνών και τους Έλληνες αξιωματικούς που διοικούσαν την Κυπριακή Εθνική Φρουρά.

• Στόχος: Το πραξικόπημα αποσκοπούσε στην ανατροπή του Προέδρου Αρχιεπισκόπου Μακαρίου (τον οποίο θεωρούσαν εμπόδιο στην Ένωση και υποχωρητικό) και στην εγκατάσταση κυβέρνησης που θα διευκόλυνε την άμεση Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.
• Αποτέλεσμα: Το πραξικόπημα όχι μόνο διέκοψε βίαια τις διακοινοτικές συνομιλίες και την προγραμματισμένη επικύρωση της συμφωνίας, αλλά κατέστρεψε επίσης τη συνταγματική τάξη της Κυπριακής Δημοκρατίας και αποτέλεσε υπαρξιακή απειλή για την τουρκοκυπριακή κοινότητα.

2. Η Τουρκική Εισβολή (Ιούλιος-Αύγουστος 1974)

Το πραξικόπημα παρείχε στην Τουρκία το νομικό πρόσχημα (βάσει του Άρθρου 4 της Συνθήκης Εγγυήσεως του 1960) για να εξαπολύσει στρατιωτική επιχείρηση στις 20 Ιουλίου 1974.

• Επιπτώσεις στις Διαπραγματεύσεις: Η στρατιωτική ενέργεια, η οποία εξελίχθηκε σε δύο φάσεις, άλλαξε οριστικά το πολιτικό και εδαφικό τοπίο του νησιού. Η βάση των διαπραγματεύσεων μετατοπίστηκε αμέσως από τη μεταρρύθμιση ενός ενιαίου κράτους στην εγκαθίδρυση μιας διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας κατά μήκος των νέων εκ των πραγμάτων διαχωριστικών γραμμών, καθιστώντας άκυρη κάθε πρόοδο προ του 1974 για ένα ενιαίο κράτος.

Βασικοί Λόγοι Προηγούμενων Αποτυχιών

Ακόμη και πριν από το 1974, οι συνομιλίες αντιμετώπιζαν συνεχή αδιέξοδα που είχαν τις ρίζες τους σε θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ των δύο κοινοτήτων:

Ζήτημα	Ελληνοκυπριακή Θέση (Πλειοψηφία)	Τουρκοκυπριακή Θέση (Μειονότητα)
Κεντρική έναντι Τοπικής Εξουσίας	Υποστήριζε μια ισχυρή Κεντρική Κυβέρνηση για διασφάλιση της κρατικής ενότητας και λειτουργικής αποτελεσματικότητας (λιγότερη τοπική αυτονομία).	Υποστήριζε ισχυρές Περιφερειακές Κυβερνήσεις/Τοπική Αυτονομία για να αποτρέψει την κυριαρχία της πλειοψηφίας και να προστατεύσει την πολιτική ισότητα και την ασφάλεια της κοινότητάς τους.
Ένωση έναντι Ταξίμ	Ο υποβόσκων στόχος της Ένωσης (με την Ελλάδα) από τους σκληροπυρηνικούς προκάλεσε τεράστια δυσπιστία.	Η αντιληπτή απειλή της Ένωσης οδήγησε στο αντισταθμιστικό αίτημα του Ταξίμ (διχοτόμηση) και στην εξάρτηση από την Τουρκία ως εγγυήτρια δύναμη.
«Βάση των Συνομιλιών»	Οι Ελληνοκύπριοι γενικά έβλεπαν τους Τουρκοκύπριους ως μειονότητα εντός ενός κράτους με ελληνική πλειοψηφία.	Οι Τουρκοκύπριοι επέμεναν να αντιμετωπίζονται ως συνιδρυτικός εταίρος με πολιτική ισότητα.

 Εν συντομία, ενώ σημειώθηκε τεχνική πρόοδος στις συνταγματικές λεπτομέρειες, οι συνομιλίες τορπιλίστηκαν τελικά από το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1974 και την επακόλουθη τουρκική εισβολή, τα οποία άλλαξαν ριζικά και αμετάκλητα τη φύση του Κυπριακού προβλήματος.

 Οι Διασκέψεις της Γενεύης

Οι Διασκέψεις της Γενεύης τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974 υπήρξαν κομβικές και δραματικές, καθώς ακολούθησαν το πραξικόπημα που υποστηρίχθηκε από τη Χούντα των Αθηνών και την πρώτη τουρκική στρατιωτική επιχείρηση στην Κύπρο. Πραγματοποιήθηκαν δύο μεγάλες διασκέψεις με τη συμμετοχή των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων: Ελλάδας, Τουρκίας και Ηνωμένου Βασιλείου.

Γενεύη Ι: 25–30 Ιουλίου 1974

Η πρώτη διάσκεψη περιλάμβανε τους Υπουργούς Εξωτερικών των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων (Ηνωμένο Βασίλειο, Ελλάδα και Τουρκία). Πρωταρχικός της στόχος ήταν η διασφάλιση σταθερής κατάπαυσης του πυρός και η αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης μετά την άμεση κρίση.

Η Διακήρυξη της Γενεύης (30 Ιουλίου 1974)

• Η συμφωνία που αναγνώρισε εμμέσως την ύπαρξη δύο ξεχωριστών, αυτοδιοικούμενων οντοτήτων, μιας υπό την ελληνοκυπριακή πλευρά και μιας υπό την τουρκοκυπριακή πλευρά, ήταν η Διακήρυξη της Γενεύης που υπογράφηκε στις 30 Ιουλίου 1974, από τους Υπουργούς Εξωτερικών των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων (Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο).
• Έμμεση Αναγνώριση: Η διακήρυξη, που υπογράφηκε μετά την πρώτη φάση της τουρκικής στρατιωτικής επιχείρησης, δεν αναγνώρισε επίσημα δύο ξεχωριστά «κράτη» ή «κυβερνήσεις», αλλά οι διατάξεις της επιβεβαίωσαν ουσιαστικά τη στρατιωτική και διοικητική πραγματικότητα επί του εδάφους:
• Διέταξε ότι οι περιοχές που ελέγχονταν από τις αντίπαλες ένοπλες δυνάμεις μέχρι εκείνη την ημερομηνία δεν έπρεπε να επεκταθούν, επισημοποιώντας έτσι τη ντε φάκτο γραμμή ελέγχου (γραμμή κατάπαυσης του πυρός).
• Απαίτησε την εκκένωση των τουρκικών θυλάκων που είχαν καταληφθεί από τις ελληνικές δυνάμεις και την προστασία τους από την UNFICYP, επιβεβαιώνοντας την ανάγκη αντιμετώπισης των δύο ξεχωριστών κοινοτικών διοικήσεων.
• Ζώνη Ασφαλείας: Επρόκειτο να δημιουργηθεί μια ζώνη ασφαλείας στο όριο των περιοχών που κατείχαν οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις, στην οποία θα εισερχόταν μόνο η Ειρηνευτική Δύναμη των Ηνωμένων Εθνών στην Κύπρο (UNFICYP).
• Προέβλεψε τη συμμετοχή του εκπροσώπου της ελληνοκυπριακής πλευράς Γλαύκου Κληρίδη (ως Υπηρεσιακού Προέδρου) και του Τουρκοκύπριου ηγέτη Ραούφ Ντενκτάς στις επόμενες συνομιλίες, θέτοντάς τους σε ισότιμη διαπραγματευτική βάση ως εκπροσώπους των αντίστοιχων κοινοτήτων τους, αντί να αντιμετωπίζεται ο Τουρκοκύπριος ηγέτης μόνο ως ο Αντιπρόεδρος του Συντάγματος του 1960.
• Ανταλλαγή Κρατουμένων: Το στρατιωτικό προσωπικό και οι πολίτες που κρατούνταν κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών έπρεπε να ανταλλαγούν ή να απελευθερωθούν υπό την επίβλεψη της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού (ΔΕΕΣ).

Μεταγενέστερη Επισημοποίηση

• Η τελική νομική και πολιτική επισημοποίηση των δύο γεωγραφικά και διοικητικά χωριστών περιοχών (αν και όχι δύο ξεχωριστών κρατών) εδραιώθηκε με τις Κατευθυντήριες Γραμμές Μακαρίου-Ντενκτάς του 1977, οι οποίες συμφώνησαν στη βάση μιας δικοινοτικής, διζωνικής ομοσπονδίας, αναγνωρίζοντας ουσιαστικά δύο διακριτές ζώνες και διοικήσεις.

Τι Απορρίφθηκε/Αμφισβητήθηκε

Η διάσκεψη του Ιουλίου επικεντρώθηκε κυρίως στην κατάπαυση του πυρός και στα άμεσα μέτρα ασφαλείας, επομένως δεν περιλάμβανε επίσημες προτάσεις για μια συνολική πολιτική λύση. Ωστόσο, η διακήρυξη αναγνώρισε ουσιαστικά την ύπαρξη δύο αυτόνομων διοικήσεων (de facto Ελληνοκυπριακής και Τουρκοκυπριακής), ένα σημείο μοχλού για την Τουρκία.

Γενεύη ΙΙ: 9–13 Αυγούστου 1974

Η δεύτερη διάσκεψη περιλάμβανε τους Υπουργούς Εξωτερικών και επίσης τον εκπρόσωπο της ελληνοκυπριακής πλευράς Γλαύκο Κληρίδη (ως Υπηρεσιακός Πρόεδρος) και τον τουρκοκύπριο ηγέτη Ραούφ Ντενκτάς. Αυτή η διάσκεψη είχε ως στόχο την αντιμετώπιση των θεμελιωδών ζητημάτων του μελλοντικού Συντάγματος και του εδάφους του νησιού.

Βασικές Προτάσεις που Υποβλήθηκαν (και Απορρίφθηκαν)

Οι συνομιλίες κατέρρευσαν λόγω της θεμελιώδους σύγκρουσης μεταξύ της τουρκικής απαίτησης για εδαφική βάση για ένα ομοσπονδιακό σύστημα και της αντίστασης της ελληνικής πλευράς σε οποιαδήποτε μορφή μόνιμης εδαφικής διχοτόμησης.

Πρόταση/Απαίτηση	Υποβλήθηκε από	Βασικό Περιεχόμενο	Αποτέλεσμα & Απόρριψη
Άμεση Ίδρυση Διζωνικής Ομοσπονδίας	Τουρκία	Απαίτησε την άμεση καθιέρωση γεωγραφικής βάσης για ένα ομοσπονδιακό σύστημα (δηλαδή, τον καθορισμό των συνόρων των δύο αυτόνομων περιοχών) και μια προθεσμία 36–48 ωρών για συμφωνία.	Απορρίφθηκε από την Ελληνική/Ελληνοκυπριακή Πλευρά. Η ελληνοκυπριακή πλευρά, υπό τον Κληρίδη, υποστήριξε ότι ο καθορισμός του εδάφους υπό στρατιωτικό καταναγκασμό και χωρίς λεπτομερή διαπραγμάτευση ήταν πρόωρος και ισοδυναμούσε με νομιμοποίηση της τουρκικής κατοχής.
Τουρκική Εδαφική Απαίτηση	Τουρκία	Ανεπίσημες αναφορές έδειξαν ότι η Τουρκία ζητούσε τον έλεγχο περίπου του 34% του εδάφους του νησιού για την τουρκοκυπριακή ζώνη.	Απορρίφθηκε από την Ελληνική/Ελληνοκυπριακή Πλευρά. Αυτό το υψηλό ποσοστό κρίθηκε απαράδεκτο, καθώς οι Τουρκοκύπριοι αποτελούσαν μόνο το 18% του πληθυσμού.
«Νεκρή Ζώνη» ή Επιστροφή στις Γραμμές προ της 20ής Ιουλίου	Ελλάδα/Ελληνοκύπριοι	Πρότεινε την απόσυρση των τουρκικών δυνάμεων στις περιοχές που κατείχαν πριν από τις 20 Ιουλίου (ή τη δημιουργία μιας μεγαλύτερης Νεκρής Ζώνης του ΟΗΕ), ακολουθούμενη από εκτεταμένες συνταγματικές συνομιλίες.	Απορρίφθηκε από την Τουρκία. Η Τουρκία θεωρούσε την στρατιωτική της παρουσία απαραίτητη βάσει της Συνθήκης Εγγυήσεως και ως τετελεσμένο γεγονός (fait accompli) για την καθιέρωση της αναγκαίας εδαφικής βάσης για ένα ομοσπονδιακό κράτος.
Συνταγματικό Πλαίσιο	Όλες οι Πλευρές	Γενικά συμφωνούσαν στον απώτερο στόχο μιας δικοινοτικής ομοσπονδιακής δομής, αλλά με ανυπέρβλητες διαφορές ως προς τις εξουσίες της κεντρικής κυβέρνησης και τον βαθμό γεωγραφικού διαχωρισμού (διζωνικότητα).	Δεν Επιτεύχθηκε Συμφωνία. Τα ουσιαστικά ζητήματα του εδάφους, της ελευθερίας κίνησης/εγκατάστασης/περιουσίας και της φύσης της κεντρικής κυβέρνησης παρέμειναν σε αδιέξοδο.

 Κατάρρευση και Συνέπεια

Η δεύτερη Διάσκεψη της Γενεύης κατέρρευσε στις 14 Αυγούστου 1974, όταν η τουρκική πλευρά, αποτυγχάνοντας να εξασφαλίσει άμεση συμφωνία για την εδαφική βάση μιας ομοσπονδιακής δομής, εξαπέλυσε τη Δεύτερη Τουρκική Στρατιωτική Επιχείρηση (γνωστή ως Αττίλας ΙΙ). Αυτή η επιχείρηση είχε ως αποτέλεσμα η Τουρκία να καταλάβει περίπου το 36% του νησιού, εδραιώνοντας τη de facto διαίρεση και καθιστώντας άκυρες τις προηγούμενες συμφωνίες και προτάσεις. Η αποτυχία της Γενεύης ΙΙ σήμανε το τέλος των ειρηνικών προσπαθειών διαπραγμάτευσης για μια εσωτερική συνταγματική λύση το 1974.

 Η Τουρκική Πρόταση για την Επιστροφή της Αμμοχώστου (Βαρώσια) τον Σεπτέμβριο του 1974

Το Πλαίσιο:

Το τουρκικό σχέδιο για την επιστροφή των Βαρωσίων (της περιφραγμένης, κυρίως ελληνοκυπριακής, τουριστικής συνοικίας της Αμμοχώστου) με αντάλλαγμα τη μετακίνηση των Τουρκοκυπρίων από τη νότια Κύπρο προς τον βορρά εμφανίστηκε αμέσως μετά τη δεύτερη φάση της τουρκικής στρατιωτικής επιχείρησης τον Αύγουστο του 1974.

• Χρόνος: Ενώ η πρόταση ήρθε στο προσκήνιο των συνομιλιών τον Σεπτέμβριο του 1974, βασίστηκε στις εκ των πραγμάτων συνθήκες που δημιουργήθηκαν από τη στρατιωτική ενέργεια και τον επακόλουθο εκτοπισμό μεγάλου μέρους του πληθυσμού.
• Υπόβαθρο: Μετά την τουρκική στρατιωτική επιχείρηση, περίπου 150.000 έως 180.000 Ελληνοκύπριοι εκτοπίστηκαν από τον βορρά προς τον νότο, και ένας μεγάλος αριθμός Τουρκοκυπρίων (περίπου 50.000 έως 60.000) εκτοπίστηκε από τον νότο σε θύλακες στον βορρά.

Η Ουσία της Πρότασης

Διπλωματικές πηγές της εποχής αναφέρουν ότι μια τέτοια πρόταση συζητήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1974, κυρίως στο πλαίσιο των ανθρωπιστικών συνομιλιών μεταξύ του τότε υπηρεσιακού Προέδρου της Κύπρου, Γλαύκου Κληρίδη, και του Τουρκοκύπριου ηγέτη, Ραούφ Ντενκτάς.

• Το Αντάλλαγμα: Ο πυρήνας της ιδέας περιλάμβανε την προσφορά της Τουρκίας ή της τουρκοκυπριακής πλευράς να επιστρέψει την περιφραγμένη περιοχή των Βαρωσίων (Νέα Αμμόχωστος) στους Ελληνοκύπριους κατοίκους της.
• Ο Όρος: Αυτή η επιστροφή συνδεόταν στενά με το αίτημα για εθελοντική ή διευκολυνόμενη μετακίνηση του εναπομείναντος τουρκοκυπριακού πληθυσμού από τα νότια μέρη του νησιού προς τον βορρά. Αυτή η μετακίνηση ήταν ουσιαστικά μια μορφή ανταλλαγής πληθυσμού.

Βασική Διπλωματική Πληροφορία (Μέσα Σεπτεμβρίου 1974):

Τηλεγραφήματα από την εποχή αποκαλύπτουν συζητήσεις, κυρίως μεταξύ Κληρίδη και Ντενκτάς, όπου ο Ντενκτάς «άφησε έντονα να εννοηθεί ότι [η μελλοντική διαχωριστική γραμμή θα]... επέτρεπε στους Έλληνες να επιστρέψουν στη Νέα Αμμόχωστο» και ο Κληρίδης «υπονόησε την προθυμία να επιτρέψει στους Τουρκοκύπριους να μετακινηθούν ελεύθερα στον βορρά, μόλις συμβεί αυτό».

• Κίνητρο (Τουρκική Πλευρά): Για την τουρκοκυπριακή πλευρά, η διασφάλιση της μετακίνησης των Τουρκοκυπρίων από τους διάσπαρτους θύλακες στον νότο προς τη νεοσύστατη τουρκοκρατούμενη ζώνη στον βορρά ήταν κορυφαία προτεραιότητα για την επίτευξη μεγαλύτερης διζωνικότητας και εδαφικής ενοποίησης. Η επιστροφή των Βαρωσίων, τα οποία είχαν σφραγιστεί αμέσως μετά την κατάληψή τους, θεωρήθηκε ως σημαντικό διαπραγματευτικό χαρτί για μια παραχώρηση στο ανθρωπιστικό/πληθυσμιακό μέτωπο.

Εξέλιξη:

Αν και συζητήθηκε ανεπίσημα στις συνομιλίες Κληρίδη-Ντενκτάς τον Σεπτέμβριο του 1974, μια επίσημη, διαρκής συμφωνία για αυτήν την ανταλλαγή δεν υλοποιήθηκε αμέσως.

Η μετακίνηση του τουρκοκυπριακού πληθυσμού από τον νότο προς τον βορρά κωδικοποιήθηκε τελικά στην Τρίτη Συμφωνία της Βιέννης τον Αύγουστο του 1975, η οποία επέτρεψε στους Τουρκοκύπριους στον νότο να μετακινηθούν στον βορρά υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Αυτό οδήγησε στην τελική δημογραφική διαίρεση των δύο κοινοτήτων.

Η επιστροφή των Βαρωσίων, ωστόσο, δεν έγινε ποτέ. Η περιοχή παραμένει υπό τον έλεγχο του τουρκικού στρατού και είναι μια σφραγισμένη «πόλη-φάντασμα» μέχρι σήμερα, παρά τα πολλαπλά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ που ζητούν τη μεταφορά της στη διοίκηση των Ηνωμένων Εθνών (π.χ., Ψήφισμα 550 του 1984).

Οι Τρίτες Συμφωνίες της Βιέννης (Third Vienna Agreement)

Η Τρίτη Συμφωνία της Βιέννης (που μερικές φορές αποκαλείται Συμφωνία Εθελοντικής Ανταλλαγής Πληθυσμών) ήταν μια κρίσιμη ανθρωπιστική και δημογραφική συμφωνία που επιτεύχθηκε στην άμεση περίοδο μετά το 1974, η οποία επισημοποίησε τον μαζικό εκτοπισμό πληθυσμού στο νησί.

Πότε και Πού Συνήφθη

Η Τρίτη Συμφωνία της Βιέννης επιτεύχθηκε κατά τον Τρίτο Γύρο Διακοινοτικών Συνομιλιών που πραγματοποιήθηκαν στη Βιέννη της Αυστρίας, μεταξύ των εκπροσώπων των δύο κοινοτήτων.

• Ημερομηνία: Συμφωνήθηκε στις 2 Αυγούστου 1975.
• Μέρη: Η συμφωνία επιτεύχθηκε μεταξύ του εκπροσώπου της ελληνοκυπριακής πλευράς Γλαύκου Κληρίδη και του Τουρκοκύπριου ηγέτη Ραούφ Ντενκτάς, υπό την αιγίδα του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Κουρτ Βάλντχαϊμ.

Τι Προέβλεπε (Βασικές Διατάξεις)

Η συμφωνία αποσκοπούσε στη σταθεροποίηση της κατάστασης όσον αφορά τους Ελληνοκύπριους που είχαν παραμείνει στον Βορρά και τους Τουρκοκύπριους που είχαν παραμείνει στον Νότο μετά τα γεγονότα του 1974, σε μια προσπάθεια αποτροπής περαιτέρω επεισοδίων παρενόχλησης και διασφάλισης της ασφάλειας.

Η πρωταρχική της εστίαση ήταν η καθιέρωση ενός οργανωμένου πλαισίου για τη μετακίνηση των πληθυσμών.

1. Μετακίνηση Τουρκοκυπρίων (Νότος προς Βορρά)

• Πρόβλεψη: Οι Τουρκοκύπριοι που διέμεναν στον Νότο του νησιού θα επιτρεπόταν, εφόσον το επιθυμούσαν, να μετακινηθούν στον Βορρά μαζί με τα υπάρχοντά τους.
• Μηχανισμός: Αυτή η μετακίνηση θα πραγματοποιούνταν «στο πλαίσιο ενός οργανωμένου προγράμματος και με τη βοήθεια της UNFICYP» (της Ειρηνευτικής Δύναμης των Ηνωμένων Εθνών στην Κύπρο).
• Συνέπεια: Αυτή η ρήτρα διευκόλυνε την τελική και συστηματική μετακίνηση ουσιαστικά όλων των εναπομεινάντων Τουρκοκυπρίων από τον Νότο προς τον Βορρά, εδραιώνοντας τον δημογραφικό διαχωρισμό.

2. Ελληνοκύπριοι που Παρέμειναν στον Βορρά

• Δικαίωμα Παραμονής: Ο Ραούφ Ντενκτάς επιβεβαίωσε, και συμφωνήθηκε, ότι οι Ελληνοκύπριοι που βρίσκονταν επί του παρόντος στον Βορρά ήταν ελεύθεροι να παραμείνουν και θα τους δινόταν κάθε βοήθεια για να ζήσουν μια κανονική ζωή.
• Εγγυημένα Δικαιώματα: Αυτό περιλάμβανε εγγυήσεις για την εκπαίδευση, την άσκηση της θρησκείας τους, την ιατρική περίθαλψη από τους δικούς τους γιατρούς και την ελευθερία κινήσεως.
• Πρόσβαση της UNFICYP: Η συμφωνία εγγυόταν ότι η UNFICYP θα είχε ελεύθερη και κανονική πρόσβαση στα ελληνοκυπριακά χωριά και τις κατοικίες στον Βορρά (η ρήτρα αυτή αργότερα παραβιάστηκε συχνά).

3. Μετακίνηση Ελληνοκυπρίων (Βορράς προς Νότο)

• Πρόβλεψη: Ελληνοκύπριοι στον Βορρά οι οποίοι, με δική τους αίτηση και χωρίς να έχουν υποβληθεί σε οποιουδήποτε είδους πίεση, επιθυμούσαν να μετακινηθούν στον Νότο, θα τους επιτρεπόταν να το πράξουν.
• Συνέπεια: Αν και χαρακτηρίστηκε ως εθελοντική, οι επιδεινούμενες συνθήκες, οι παρενοχλήσεις και η απομόνωση που αντιμετώπιζαν οι Ελληνοκύπριοι που επέλεξαν να παραμείνουν στον Βορρά οδήγησαν την πλειοψηφία τους να χρησιμοποιήσει αυτή τη διάταξη τα επόμενα χρόνια για να μετακινηθεί στον Νότο, αφήνοντας πίσω τον μικρό πληθυσμό των εγκλωβισμένων Ελληνοκυπρίων που υπάρχει σήμερα.

4. Προτεραιότητα στην Επανένωση Οικογενειών

• Πρόβλεψη: Προτεραιότητα θα δινόταν στην επανένωση των οικογενειών, η οποία μπορεί επίσης να περιελάμβανε τη μεταφορά ενός αριθμού Ελληνοκυπρίων από τον Νότο στον Βορρά (για να ενωθούν με μέλη της οικογένειας που είχαν παραμείνει).

Σημασία:

Η Τρίτη Συμφωνία της Βιέννης είναι εξαιρετικά σημαντική διότι ήταν η εκ των πραγμάτων συμφωνία που ολοκλήρωσε την ανταλλαγή πληθυσμού και εδραίωσε την εδαφική και δημογραφική διαίρεση του νησιού. Παρόλο που η μετακίνηση χαρακτηρίστηκε επίσημα ως «εθελοντική», οι συνθήκες επί τόπου καθιστούσαν συχνά την παραμονή μη βιώσιμη, οδηγώντας στη μαζική μετατόπιση πληθυσμού και στη δημιουργία των γεωγραφικά διαχωρισμένων περιοχών διοίκησης που καθορίζουν το Κυπριακό πρόβλημα σήμερα.

Συμφωνίες Κορυφής Μακαρίου-Ντενκτάς και Κυπριανού-Ντενκτάς

Ο όρος «Συμφωνίες Κορυφής» αναφέρεται σε δύο σημαντικές Συμφωνίες Υψηλού Επιπέδου που επιτεύχθηκαν μεταξύ των ηγεσιών των ελληνοκυπριακών και τουρκοκυπριακών κοινοτήτων στην μετά το 1974 εποχή, οι οποίες έθεσαν τη βάση και τις κατευθυντήριες γραμμές για όλες τις επόμενες ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις.

Οι συμφωνίες αυτές μετέβαλαν θεμελιωδώς τη δηλωμένη βάση επίλυσης του Κυπριακού προβλήματος από ένα ενιαίο κράτος (προ του 1974) σε ένα δικοινοτικό ομοσπονδιακό σύστημα.

1. Οι Κατευθυντήριες Γραμμές Μακαρίου-Ντενκτάς (Συμφωνία 4 Σημείων)

Αυτή η συμφωνία επιτεύχθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1977, μεταξύ του τότε Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, και του Τουρκοκύπριου ηγέτη, Ραούφ Ντενκτάς, υπό την αιγίδα του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Κουρτ Βάλντχαϊμ.

Η συμφωνία αποτελούνταν από τέσσερα βασικά σημεία που προορίζονταν ως κατευθυντήριες γραμμές για την επανάληψη των διακοινοτικών συνομιλιών επί της ουσίας του Κυπριακού προβλήματος:

Σημείο	Πρόβλεψη	Σημασία
1. Ομοσπονδιακό Κράτος	«Επιδιώκουμε μια ανεξάρτητη, αδέσμευτη, δικοινοτική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία».	Αυτή ήταν μια κρίσιμη παραχώρηση από την ελληνοκυπριακή πλευρά, που αποδεχόταν επίσημα την έννοια της ομοσπονδίας και επιβεβαίωνε το τέλος του ενιαίου κράτους του 1960.
2. Έδαφος	«Το έδαφος υπό τη διοίκηση κάθε κοινότητας πρέπει να συζητηθεί υπό το πρίσμα της οικονομικής βιωσιμότητας ή παραγωγικότητας και της ιδιοκτησίας γης».	Αυτό καθιέρωσε τα κριτήρια για τον καθορισμό των ορίων των δύο περιοχών, διασφαλίζοντας ότι οποιαδήποτε εδαφική προσαρμογή θα βασιζόταν σε αντικειμενικούς παράγοντες και όχι αποκλειστικά στον στρατιωτικό έλεγχο.
3. Αρχές	«Ζητήματα αρχών όπως η ελευθερία κινήσεως, η ελευθερία εγκαταστάσεως, το δικαίωμα περιουσίας και άλλα ειδικά θέματα, είναι ανοικτά προς συζήτηση, λαμβάνοντας υπόψη τη θεμελιώδη βάση ενός δικοινοτικού ομοσπονδιακού συστήματος και ορισμένες πρακτικές δυσκολίες που μπορεί να προκύψουν για την τουρκοκυπριακή κοινότητα».	Αναγνώρισε τη σημασία των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων (βασική ελληνοκυπριακή απαίτηση), αλλά παρείχε επίσης στην τουρκοκυπριακή πλευρά μια πιθανή βάση για να ζητήσει περιορισμούς («πρακτικές δυσκολίες»).
4. Κεντρική Κυβέρνηση	«Οι εξουσίες και λειτουργίες της κεντρικής Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης θα είναι τέτοιες, ώστε να διασφαλίζεται η ενότητα της χώρας λαμβανομένου υπόψη του δικοινοτικού χαρακτήρα του κράτους».	Αυτή ήταν μια βασική ελληνοκυπριακή διασφάλιση, τονίζοντας ότι η κεντρική κυβέρνηση πρέπει να έχει επαρκείς εξουσίες για να διασφαλίσει την ενότητα και τη λειτουργικότητα του κράτους, εξισορροπώντας την ομοσπονδιακή δομή.

2. Η Συμφωνία Κυπριανού-Ντενκτάς (Συμφωνία 10 Σημείων)

Αυτή η συμφωνία υπογράφηκε στις 19 Μαΐου 1979, από τον διάδοχο του Μακαρίου, Πρόεδρο Σπύρο Κυπριανού, και τον Ραούφ Ντενκτάς, και πάλι υπό την αιγίδα του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ (Κουρτ Βάλντχαϊμ). Βασίστηκε και επιβεβαίωσε τις κατευθυντήριες γραμμές του 1977, προσθέτοντας ταυτόχρονα συγκεκριμένα στοιχεία και προτεραιότητες.

Οι κύριες προβλέψεις της Συμφωνίας 10 Σημείων περιλάμβαναν:

• Βάση των Συνομιλιών: Επιβεβαίωσε ότι βάση των συνομιλιών θα ήταν οι Κατευθυντήριες Γραμμές Μακαρίου-Ντενκτάς του 1977 και τα σχετικά ψηφίσματα του ΟΗΕ.
• Ανθρώπινα Δικαιώματα: Τόνισε τη σημασία του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών για όλους τους πολίτες της Δημοκρατίας (ισχυρότερη διατύπωση από το «ανοικτά προς συζήτηση» του 1977).
• Προτεραιότητα Βαρωσίων: Συμφωνήθηκε ότι θα δινόταν προτεραιότητα στην επίτευξη συμφωνίας για την επανεγκατάσταση των Βαρωσίων (της σφραγισμένης συνοικίας της Αμμοχώστου) υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Αυτή η συμφωνία έπρεπε να εφαρμοστεί χωρίς να αναμένεται το αποτέλεσμα της συζήτησης για άλλες πτυχές του Κυπριακού προβλήματος.
• Αποστρατιωτικοποίηση: Προέβλεπε την αποστρατιωτικοποίηση της Κυπριακής Δημοκρατίας.
• Εγγυήσεις: Επιβεβαιώθηκε ότι η ανεξαρτησία, η κυριαρχία, η εδαφική ακεραιότητα και η αδέσμευτη φύση της Δημοκρατίας θα πρέπει να είναι επαρκώς κατοχυρωμένες έναντι της Ένωσης ή της διχοτόμησης/απόσχισης (Ταξίμ).

Σημασία των Συμφωνιών

Αυτές οι δύο συμφωνίες ήταν ιδιαίτερα σημαντικές διότι:

1.     Καθιέρωσαν το Ομοσπονδιακό Πλαίσιο: Για πρώτη φορά, και οι δύο πλευρές συμφώνησαν επίσημα ότι η λύση θα βασιζόταν σε μια δικοινοτική ομοσπονδιακή δημοκρατία, εγκαταλείποντας προηγούμενες μαξιμαλιστικές θέσεις (άνευ όρων Ένωση έναντι πλήρους διχοτόμησης/Ταξίμ).

2.     Καθόρισαν την Ατζέντα: Παρέσχεσαν τον «σκελετό» και τα μόνιμα σημεία αναφοράς (συνταγματικά, εδαφικά και ανθρώπινα δικαιώματα) για όλες τις επόμενες διαπραγματεύσεις, συμπεριλαμβανομένης της διαδικασίας του Σχεδίου Ανάν δεκαετίες αργότερα.

3.     Έθεσαν ως Προτεραιότητα τα Βαρώσια: Η συμφωνία του 1979 συνέδεσε τη συνέχιση των συνομιλιών με την προτεραιότητα του ζητήματος των Βαρωσίων, αντικατοπτρίζοντας την επείγουσα ανησυχία της ελληνοκυπριακής πλευράς για την επιστροφή των προσφύγων και των περιουσιών τους.

Το Αγγλοαμερικανοκαναδικό Σχέδιο

(συχνά συντομευμένο ως Αγγλοαμερικανικό Σχέδιο ή Σχέδιο ΑΑΚ) ήταν μια σημαντική διπλωματική προσπάθεια αμέσως μετά τα γεγονότα του 1974 για την εξασφάλιση πολιτικής διευθέτησης στην Κύπρο.

Υποβολή και Σκοπός

• Υποβλήθηκε: Το σχέδιο υποβλήθηκε επίσημα στις κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας στις 25 Νοεμβρίου 1978.
• Σκοπός: Ο πρωταρχικός του στόχος ήταν να διευκολύνει την επανάληψη των διακοινοτικών συνομιλιών υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, προσφέροντας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο που αντιμετώπιζε τα κύρια σημεία τριβής: τη συνταγματική δομή, το εδαφικό ζήτημα και το ζήτημα των Βαρωσίων. Στόχευε στο να παράσχει μια λεπτομερή, ουδέτερη αφετηρία για την υπέρβαση του αδιεξόδου που ακολούθησε τις Συμφωνίες Υψηλού Επιπέδου του 1977 και του 1979.

Βασικές Διατάξεις του Σχεδίου ΑΑΚ

Το σχέδιο ήταν εξαιρετικά λεπτομερές και προσέφερε συγκεκριμένες προτάσεις στους κύριους τομείς του Κυπριακού προβλήματος:

1. Συνταγματικό Πλαίσιο

• Δικοινοτική, Διζωνική Ομοσπονδία: Επιβεβαίωνε την ήδη συμφωνημένη δομή μιας ανεξάρτητης, δικοινοτικής, διζωνικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας.
• Εξουσίες Κεντρικής Κυβέρνησης: Πρότεινε μια ισχυρότερη Ομοσπονδιακή Κεντρική Κυβέρνηση από αυτή που προτιμούσε η τουρκοκυπριακή πλευρά, αλλά με συγκεκριμένες διασφαλίσεις για την αποτροπή της πλειοψηφίας (Ελληνοκύπριοι) από την καταπάτηση της μειονότητας (Τουρκοκύπριοι).
• Προεδρία: Προέβλεπε εκ περιτροπής Προεδρία, μια ιδέα την οποία η τουρκοκυπριακή πλευρά θα προωθούσε αργότερα πιο επίσημα.

2. Εδαφικές Προσαρμογές

• Ποσοστό: Το σχέδιο φέρεται να πρότεινε η τουρκοκυπριακή συνιστώσα πολιτεία να διατηρήσει τον έλεγχο περίπου του 20% έως 23% του εδάφους του νησιού (μειωμένο από το 36% που κατείχε μετά την εισβολή του 1974). Αυτό το ποσοστό ήταν πιο κοντά στην αναλογία της τουρκοκυπριακής κοινότητας στον συνολικό πληθυσμό (περίπου 18%).
• Επιστροφή Προσφύγων: Αυτή η μείωση του εδάφους είχε ως κύριο σκοπό να επιτρέψει την επιστροφή σημαντικού αριθμού Ελληνοκύπριων προσφύγων στα σπίτια τους υπό την ελληνοκυπριακή διοίκηση.

3. Το Ζήτημα των Βαρωσίων (Αμμοχώστου)

• Άμεση Εφαρμογή: Κυρίως, το σχέδιο πρότεινε η σφραγισμένη συνοικία των Βαρωσίων να επιστραφεί άμεσα στη διοίκηση των Ηνωμένων Εθνών (ή της ελληνοκυπριακής πλευράς) πριν από την τελική διευθέτηση των άλλων ζητημάτων.
• Στόχος: Αυτό προοριζόταν ως ένα σημαντικό μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης για την ικανοποίηση του επείγοντος ελληνοκυπριακού αιτήματος για την επιστροφή των προσφύγων και των περιουσιών τους.

Απόρριψη και Λόγοι

Το σχέδιο τελικά απέτυχε να γίνει βάση για διαπραγματεύσεις επειδή απορρίφθηκε και από τις δύο πλευρές, αν και για διαφορετικούς λόγους, αντικατοπτρίζοντας το βαθύ χάσμα στις θέσεις τους.

Μέρος	Λόγος Απόρριψης	Βασική Ανησυχία
Ελληνοκυπριακή Πλευρά (Πρόεδρος Κυπριανού)	Απορρίφθηκε.	Θεωρούσε ότι το σχέδιο υστερούσε σε θεμελιώδη δικαιώματα, ειδικά όσον αφορά τις τρεις ελευθερίες (κίνησης, εγκατάστασης και περιουσίας), καθώς το σχέδιο πιθανότατα θα περιλάμβανε ορισμένους περιορισμούς σε αυτά τα δικαιώματα εντός της τουρκοκυπριακής συνιστώσας πολιτείας. Επιπλέον, ένιωθε ότι η εδαφική παραχώρηση ήταν ανεπαρκής.
Τουρκοκυπριακή Πλευρά (Ραούφ Ντενκτάς)	Απορρίφθηκε.	Αντιτάχθηκε στις συγκεκριμένες προτάσεις του σχεδίου για το εδαφικό ζήτημα και τα Βαρώσια. Αρνήθηκε να αποδεχθεί ένα εδαφικό ποσοστό τόσο χαμηλό όσο 20-23% και διαφώνησε έντονα με την επιστροφή των Βαρωσίων πριν επιτευχθεί και κατοχυρωθεί η τελική συνολική συμφωνία.
Τουρκική Κυβέρνηση	Απορρίφθηκε.	Η Τουρκία υποστήριξε την τουρκοκυπριακή θέση, θεωρώντας τις εδαφικές και τις διατάξεις ασφαλείας ως ανεπαρκείς.

Η απόρριψη έδειξε ότι, παρά τη διεθνή προσπάθεια, οι δύο πλευρές ήταν ακόμα πολύ μακριά στα βασικά ζητήματα του εδάφους, της επιστροφής προσφύγων/δικαιωμάτων περιουσίας και των εγγυήσεων ασφαλείας για να αποδεχθούν ένα σχέδιο συμβιβασμού που είχε εκπονηθεί από εξωτερικές δυνάμεις.

Οι Δείκτες Γκελάρ (Guélar Indicators)

Οι Δείκτες Γκελάρ ήταν ένα σύνολο ιδεών και προτάσεων που εισήγαγαν τα Ηνωμένα Έθνη για τον καθορισμό βασικών παραμέτρων για μια λύση στο Κυπριακό πρόβλημα, εστιάζοντας συγκεκριμένα στα αμφιλεγόμενα ζητήματα του εδάφους και της περιουσίας.

Υποβολή και Σκοπός

• Υποβλήθηκε: Οι δείκτες παρουσιάστηκαν από τον Γκουστάβ Αντρέ ντε Γκελάρ (Gustave André de Guélar), Ειδικό Αντιπρόσωπο του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο, στα τέλη του 1989/αρχές του 1990.
• Σκοπός: Ο κύριος στόχος ήταν η μετάφραση των ευρέων αρχών των Συμφωνιών Υψηλού Επιπέδου του 1977 και του 1979 σε συγκεκριμένες, μη διαπραγματεύσιμες κατευθυντήριες γραμμές για τις πιο δύσκολες πτυχές μιας μελλοντικής διζωνικής ομοσπονδίας. Αποσκοπούσαν στο να ωθήσουν τις δύο πλευρές, οι οποίες είχαν βαλτώσει σε διαδικαστικές διαμάχες, σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις.

Βασικές Προβλέψεις των Δεικτών Γκελάρ

Οι δείκτες ασχολούνταν πρωτίστως με το ζήτημα του εδάφους (ποσοστό γης για την τουρκοκυπριακή συνιστώσα πολιτεία) και τα ζητήματα των προσφύγων και της περιουσίας (οι «τρεις ελευθερίες»).

1. Έδαφος (Ποσοστό)

• Οι δείκτες πρότειναν ότι η τουρκοκυπριακή συνιστώσα πολιτεία θα έπρεπε να διοικεί περίπου το 28% έως 29% του εδάφους του νησιού.
• Σημασία: Αυτός ο αριθμός αποσκοπούσε στη διασφάλιση της επιστροφής ενός σημαντικού αριθμού Ελληνοκύπριων προσφύγων στα σπίτια τους υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση, καθιστώντας την τελική εδαφική προσαρμογή πιο ενδεικτική της ανάγκης για επιστροφή προσφύγων παρά της γραμμής στρατιωτικής κατοχής του 36%.

2. Επιστροφή Προσφύγων και Περιουσία

• Πρότειναν ότι η εφαρμογή των τριών ελευθεριών (κίνησης, εγκατάστασης και ιδιοκτησίας περιουσίας) θα υπόκειτο σε πρακτικούς περιορισμούς και περιορισμούς για τη διατήρηση του ουσιαστικού διζωνικού χαρακτήρα του ομοσπονδιακού κράτους.
• Σημασία: Αυτό προσπάθησε να εξισορροπήσει τις θεμελιώδεις απαιτήσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Ελληνοκυπρίων με τις βασικές απαιτήσεις ασφάλειας και πολιτικής των Τουρκοκυπρίων για τη διατήρηση της πλειοψηφίας τους στην αντίστοιχη συνιστώσα πολιτεία τους.

Απόρριψη και Λόγοι

Οι Δείκτες Γκελάρ απέτυχαν να επιφέρουν τη σημαντική πρόοδο που ήλπιζαν τα Ηνωμένα Έθνη και τελικά απορρίφθηκαν, κυρίως από την τουρκοκυπριακή πλευρά.

Μέρος	Ενέργεια	Βασικός Λόγος Απόρριψης
Τουρκοκυπριακή Πλευρά (Ραούφ Ντενκτάς)	Απορρίφθηκαν.	Η τουρκοκυπριακή πλευρά απέρριψε τους δείκτες επειδή θεωρούσε την πρόταση για 28-29% του εδάφους ως απαράδεκτη. Θεωρούσαν οποιαδήποτε σημαντική εδαφική μείωση από τη γραμμή ελέγχου του 36% ως απειλή για την ασφάλεια και την πολιτική τους βιωσιμότητα. Απέρριψαν επίσης τους προτεινόμενους περιορισμούς στην ουσιαστική κυριαρχία των συνιστωσών πολιτειών, φοβούμενοι μια ισχυρή κεντρική κυβέρνηση.
Ελληνοκυπριακή Πλευρά (Πρόεδρος Βασιλείου)	Έγινε αποδεκτή (ως βάση για διαπραγμάτευση).	Η ελληνοκυπριακή πλευρά χαιρέτισε τους δείκτες καθώς έφεραν τον εδαφικό αριθμό πιο κοντά στις απαιτήσεις τους και φάνηκε να προωθούν ένα λειτουργικό ομοσπονδιακό κράτος. Ωστόσο, είχαν επιφυλάξεις για τους προτεινόμενους περιορισμούς στις τρεις ελευθερίες, αλλά ήταν πρόθυμοι να χρησιμοποιήσουν το πακέτο ως σημείο εκκίνησης.

Συνέπεια

Η πλήρης απόρριψη από την τουρκοκυπριακή ηγεσία, υποστηριζόμενη από την Τουρκία, οδήγησε τον ΟΗΕ στο συμπέρασμα ότι τα δύο μέρη ήταν ακόμα πολύ μακριά. Αυτή η αποτυχία οδήγησε άμεσα τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ στην προετοιμασία της πιο ολοκληρωμένης Δέσμης Ιδεών Γκάλι το 1992, η οποία βασίστηκε στις εδαφικές προτάσεις των Δεικτών Γκελάρ.

Η Δέσμη Ιδεών Γκάλι (Ghali Set of Ideas)

Η Δέσμη Ιδεών Γκάλι (συχνά συντομευμένη ως Πακέτο Γκάλι) ήταν ένα σημαντικό και ολοκληρωμένο σύνολο προτάσεων που υποβλήθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη για την επίλυση του Κυπριακού ζητήματος, με στόχο την επανεκκίνηση των σταματημένων διακοινοτικών συνομιλιών.

Υποβολή και Σκοπός

• Υποβλήθηκε: Το πακέτο παρουσιάστηκε από τον τότε Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, Μπούτρος Μπούτρος Γκάλι, τον Ιούλιο του 1992, μετά από δύο χρόνια εντατικών διπλωματικών προσπαθειών.
• Σκοπός: Ο στόχος ήταν να παρασχεθεί ένα λεπτομερές, ουσιαστικό έγγραφο που θα χρησίμευε ως βάση για μια συνολική συμφωνία πλαίσιο σχετικά με τις συνταγματικές και εδαφικές πτυχές μιας ομοσπονδιακής λύσης, εκπληρώνοντας τις κατευθυντήριες γραμμές που είχαν καθοριστεί από τις Συμφωνίες Κορυφής του 1977 και του 1979.

Βασικές Προβλέψεις της Δέσμης Ιδεών Γκάλι

Το πακέτο ήταν η πιο λεπτομερής πρόταση του ΟΗΕ από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και βασίστηκε στα Ψηφίσματα 649 (1990) και 716 (1991) του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, τα οποία επιβεβαίωναν τον στόχο μιας ενιαίας, δικοινοτικής και διζωνικής ομοσπονδίας.

Πτυχή	Προβλέψεις	Σημασία
Ομοσπονδιακή Δομή	Μια ενιαία κυριαρχία και διεθνής προσωπικότητα, και μια κεντρική ομοσπονδιακή κυβέρνηση με καθορισμένες εξουσίες για τη διασφάλιση της ενότητας του κράτους.	Αντιμετώπιζε άμεσα την ελληνοκυπριακή απαίτηση για ένα ισχυρό ομοσπονδιακό κράτος και ενιαία κυριαρχία, απορρίπτοντας την τουρκοκυπριακή αντίληψη περί ένωσης δύο κυρίαρχων ίσων κρατών.
Έδαφος	Πρότεινε η τουρκοκυπριακή συνιστώσα πολιτεία να διοικεί περίπου το 27,5% έως 28,5% του εδάφους.	Αυτό αντιπροσώπευε μια σημαντική εδαφική προσαρμογή από το 36% που ελεγχόταν από τις τουρκικές δυνάμεις, επιτρέποντας την επιστροφή άνω των 30.000 Ελληνοκύπριων προσφύγων στα σπίτια τους υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση.
Τρεις Ελευθερίες	Προέβλεπε την πλήρη εφαρμογή των τριών θεμελιωδών ελευθεριών (κίνησης, εγκατάστασης και περιουσίας) σε όλο το νησί, αλλά επέτρεπε μεταβατικές ρυθμίσεις και διασφαλίσεις για την προστασία του διζωνικού χαρακτήρα της τουρκοκυπριακής κοινότητας.	Αυτό επιχείρησε να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ της ελληνοκυπριακής απαίτησης για πλήρη δικαιώματα και της τουρκοκυπριακής ανησυχίας ότι θα κατακλυστούν από την πλειοψηφία στον Βορρά.
Βαρώσια	Πρότεινε την άμεση επιστροφή της περιφραγμένης περιοχής των Βαρωσίων στον έλεγχο των Ηνωμένων Εθνών για να διοικείται κυρίως από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, εν αναμονή της επανεγκατάστασης των Ελληνοκύπριων κατοίκων της.	Ένα σημαντικό μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης που απαιτούσε η ελληνοκυπριακή πλευρά.

Απόρριψη και Λόγοι

Η Δέσμη Ιδεών Γκάλι τελικά απέτυχε να γίνει το συμφωνημένο πλαίσιο για διαπραγματεύσεις, οδηγώντας σε κατάρρευση των συνομιλιών που πραγματοποιήθηκαν στη Νέα Υόρκη αργότερα εκείνο το έτος (οι λεγόμενες «Συνομιλίες της Νέας Υόρκης»).

Μέρος	Ενέργεια	Βασικός Λόγος Απόρριψης
Τουρκοκυπριακή Πλευρά (Ραούφ Ντενκτάς)	Απορρίφθηκε.	Ο Ντενκτάς αντιτάχθηκε στον βασικό σκελετό της «ενιαίας κυριαρχίας», υποστηρίζοντας ότι οι δύο κοινότητες ήταν κυρίαρχες ίσες και θα έπρεπε να σχηματίσουν μια εταιρική σχέση. Απέρριψε συγκεκριμένα την εδαφική πρόταση (27,5-28,5%) και τις διατάξεις για εγκατάσταση και περιουσία που πίστευε ότι υπονόμευαν τον διζωνικό χαρακτήρα της τουρκοκυπριακής περιοχής.
Ελληνοκυπριακή Πλευρά (Πρόεδρος Βασιλείου)	Έγινε αποδεκτή (ως βάση διαπραγμάτευσης, όχι ως τελική συμφωνία).	Η ελληνοκυπριακή ηγεσία βρήκε τις αρχές γενικά αποδεκτές, αλλά δέχθηκε κριτική στο εσωτερικό για την αποδοχή περιορισμών στις τρεις ελευθερίες και για την προτεινόμενη εδαφική παραχώρηση (επιτρέποντας στην τουρκοκυπριακή πλευρά να διατηρήσει υψηλό ποσοστό εδάφους, δεδομένου του πληθυσμιακού της μεριδίου).

Η απόρριψη από την τουρκοκυπριακή πλευρά, υποστηριζόμενη από την Τουρκία, εκτροχίασε ουσιαστικά τις συνομιλίες. Η Τουρκία θεώρησε ότι το πακέτο επικεντρωνόταν υπερβολικά στις ελληνοκυπριακές απαιτήσεις (ενιαία κυριαρχία, επιστροφή προσφύγων) και πολύ λίγο στις τουρκοκυπριακές απαιτήσεις (ασφάλεια, πολιτική ισότητα και διατήρηση της διζωνικότητας). Αυτή η αποτυχία οδήγησε σε δεκαετή διπλωματικό αδιέξοδο μέχρι την επανέναρξη των προσπαθειών με το Σχέδιο Ανάν.

Τα Σχέδια Ανάν (Annan Plans)

Τα Σχέδια Ανάν ήταν μια σειρά ολοκληρωμένων ειρηνευτικών προτάσεων που σχεδιάστηκαν από τα Ηνωμένα Έθνη για την επίλυση του Κυπριακού ζητήματος, με αποκορύφωμα την πέμπτη και τελική εκδοχή, η οποία τέθηκε σε ταυτόχρονο δημοψήφισμα και στις δύο κυπριακές κοινότητες.

Υποβολή και Σκοπός

• Υποβλήθηκε: Οι προτάσεις υποβλήθηκαν από τον τότε Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, Κόφι Ανάν, σε διάφορες φάσεις μεταξύ 2002 και 2004. Η οριστική, τελική εκδοχή παρουσιάστηκε στις 31 Μαρτίου 2004.
• Σκοπός: Ο στόχος ήταν η καθιέρωση ενός πλαισίου για μια συνολική διευθέτηση βασισμένη σε μια διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία ώστε να καταστεί δυνατή η επανενωμένη Κύπρος να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1η Μαΐου 2004.

Βασικές Προβλέψεις του Σχεδίου Ανάν V

Το τελικό σχέδιο ήταν περίπλοκο και στόχευε στην ικανοποίηση των βασικών ανησυχιών και των δύο κοινοτήτων και των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων (Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο). Προέβλεπε τη δημιουργία της Ηνωμένης Κυπριακής Δημοκρατίας.

Πτυχή	Προβλέψεις	Ελληνοκυπριακή Ανησυχία που Αντιμετωπίστηκε	Τουρκοκυπριακή Ανησυχία που Αντιμετωπίστηκε
Συνταγματική Δομή	Ένα ενιαίο κράτος με ενιαία κυριαρχία, ιθαγένεια και διεθνή προσωπικότητα. Θα ήταν μια ομοσπονδιακή δομή αποτελούμενη από ένα Ελληνοκυπριακό Κράτος και ένα Τουρκοκυπριακό Κράτος.	Ενότητα του κράτους, ενιαία κυριαρχία.	Πολιτική ισότητα, ασφάλεια και καθεστώς εταιρικής σχέσης.
Έδαφος	Προτάθηκε το Τουρκοκυπριακό Κράτος να διοικεί περίπου το 28,6% του εδάφους (μειωμένο από 36%).	Επέτρεπε την επιστροφή δεκάδων χιλιάδων Ελληνοκύπριων προσφύγων στα σπίτια τους υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση.	Διατηρούσε ένα διακριτό, βιώσιμο Τουρκοκυπριακό Κράτος με εγγυημένη πρόσβαση σε ακτογραμμή.
Πρόσφυγες/Περιουσία	Προέβλεπε την επιστροφή περίπου του ενός τρίτου των Ελληνοκύπριων προσφύγων στα σπίτια τους στον Βορρά, με τα υπόλοιπα δύο τρίτα να λαμβάνουν αποζημίωση ή το δικαίωμα περιουσίας με σημαντικούς περιορισμούς στην κατοικία.	Αντιμετώπιζε, αν και μερικώς, την επιστροφή των προσφύγων και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας.	Διατηρούσε τον τουρκοκυπριακό χαρακτήρα του Βορρά και παρείχε νομική βεβαιότητα για τους σημερινούς Τουρκοκύπριους χρήστες των περιουσιών.
Ασφάλεια & Εγγυήσεις	Διατηρούσε τη Συνθήκη Εγγυήσεως (επιτρέποντας τη στρατιωτική επέμβαση από τις εγγυήτριες δυνάμεις) και τη Συνθήκη Συμμαχίας, με μόνιμη (αν και μειούμενη με την πάροδο του χρόνου) στάθμευση τουρκικών και ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων.	Εγγυάτο την ανεξαρτησία έναντι της διχοτόμησης/απόσχισης.	Διατηρούσε μια μόνιμη εγγύηση ασφάλειας από την Τουρκία.

Απόρριψη και Λόγοι

Η τελική εκδοχή του Σχεδίου Ανάν τέθηκε σε ταυτόχρονο δημοψήφισμα στις 24 Απριλίου 2004, με δραματικά διαφορετικά αποτελέσματα στις δύο κοινότητες.

Κοινότητα	Αποτέλεσμα Ψηφοφορίας	Κατάληξη	Βασικός Λόγος Απόρριψης
Τουρκοκυπριακή	ΝΑΙ (64,91%)	Αποδέχθηκε το Σχέδιο.	Το Σχέδιο προσέφερε διεθνή αναγνώριση, μείωση της απομόνωσης, πολιτική ισότητα, σημαντικό έδαφος (28,6%) και διατήρηση των τουρκικών εγγυήσεων.
Ελληνοκυπριακή	ΟΧΙ (75,83%)	Απέρριψε το Σχέδιο.	Ασφάλεια και Εγγυήσεις: Η μόνιμη παρουσία τουρκικών στρατευμάτων και το δικαίωμα επέμβασης της Τουρκίας κρίθηκαν απαράδεκτα. Πρόσφυγες/Περιουσία: Η πλειοψηφία θεώρησε ότι οι περιορισμοί στην επιστροφή των προσφύγων και το δικαίωμα περιουσίας ήταν υπερβολικά αυστηροί (μόνο το ένα τρίτο μπορούσε να επιστρέψει). Λειτουργικότητα: Ανησυχίες ότι η περίπλοκη συνταγματική δομή θα ήταν δυσλειτουργική και δυσκίνητη.

Συνέπεια

Δεδομένου ότι η Ελληνοκυπριακή κοινότητα, η οποία εκπροσωπεί την Κυπριακή Δημοκρατία, απέρριψε το σχέδιο, η Κύπρος εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1η Μαΐου 2004, παραμένοντας διαιρεμένη. Το Σχέδιο Ανάν σηματοδότησε την τελευταία μεγάλη συνολική προσπάθεια του ΟΗΕ για την επίλυση του Κυπριακού προβλήματος μέσω μιας λεπτομερούς δέσμης προτάσεων.

Οι Διασκέψεις μετά το Σχέδιο Ανάν και η Κατάληξή τους

Μετά την απόρριψη του Σχεδίου Ανάν στα δημοψηφίσματα του 2004, οι συνομιλίες υπό την αιγίδα του ΟΗΕ παρέμειναν στάσιμες για αρκετά χρόνια. Οι κύριες διασκέψεις και διπλωματικές διαδικασίες που ακολούθησαν αποσκοπούσαν στην εξεύρεση νέας βάσης για διαπραγματεύσεις, οδηγώντας τελικά στη Διάσκεψη του Κρανς-Μοντανά το 2017, η οποία σηματοδότησε την τελευταία μεγάλη συνολική προσπάθεια.

Η Επανέναρξη των Διακοινοτικών Συνομιλιών (2008-2017)

Μετά από κοινή συμφωνία μεταξύ των ηγετών το 2008, οι απευθείας διαπραγματεύσεις μεταξύ της ελληνοκυπριακής πλευράς (υπό τους Προέδρους Χριστόφια και αργότερα Αναστασιάδη) και της τουρκοκυπριακής πλευράς (υπό τους ηγέτες Ταλάτ και αργότερα Ακιντζί) επαναλήφθηκαν επίσημα. Αυτές οι συνομιλίες έθεσαν τα θεμέλια για τις δύο βασικές διασκέψεις που ακολούθησαν.

1. Οι Διασκέψεις της Γενεύης (Ιανουάριος 2017)

Μια σημαντική εξέλιξη σημειώθηκε όταν οι ηγέτες συμφώνησαν να συναντηθούν με τις Εγγυήτριες Δυνάμεις (Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο) για να συζητήσουν την ασφάλεια και τις εγγυήσεις, ένα βασικό ζήτημα που δεν είχε επιλυθεί πλήρως σε προηγούμενες συνομιλίες.

• Πότε: 9–12 Ιανουαρίου 2017.
• Συμμετέχοντες: Ο Ελληνοκύπριος ηγέτης Νίκος Αναστασιάδης και ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Μουσταφά Ακιντζί, μαζί με τους Υπουργούς Εξωτερικών των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων (Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο), με τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, να παρίσταται.
• Αποτέλεσμα:
• Η διάσκεψη καθιέρωσε επιτυχώς ότι η Ασφάλεια και οι Εγγυήσεις θα διαπραγματεύονταν παράλληλα με τα εσωτερικά ζητήματα της διευθέτησης.
• Για πρώτη φορά, οι δύο πλευρές παρουσίασαν χάρτες που περιέγραφαν τις αντίστοιχες εδαφικές τους προτάσεις, μεταφέροντας τη διαδικασία στην τελική φάση.
• Το πιο σημαντικό, τα μέρη συμφώνησαν στη δημιουργία μιας ομάδας εργασίας για τη συζήτηση των ζητημάτων ασφάλειας και εγγυήσεων και στη συνάντηση ξανά σε μια διάσκεψη υψηλού επιπέδου.

2. Η Διάσκεψη για την Κύπρο (Κρανς-Μοντανά, Ιούνιος–Ιούλιος 2017)

Η Διάσκεψη για την Κύπρο, που πραγματοποιήθηκε στο Κρανς-Μοντανά της Ελβετίας, ήταν το αποκορύφωμα της διαδικασίας μετά το 2008 και περιλάμβανε τις πιο εντατικές διαπραγματεύσεις υψηλού επιπέδου από το Σχέδιο Ανάν.

• Πότε: 28 Ιουνίου – 7 Ιουλίου 2017.
• Συμμετέχοντες: Οι δύο Κύπριοι ηγέτες και οι τρεις Εγγυήτριες Δυνάμεις (Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο), ξανά με τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ Γκουτέρες να προεδρεύει της τελικής φάσης.
• Βασικές Προτάσεις & Αδιέξοδο: Οι διαπραγματεύσεις επικεντρώθηκαν σε ένα βασικό ζήτημα: το μέλλον των Συνθηκών Εγγυήσεως και Συμμαχίας του 1960 και την παρουσία τουρκικών στρατευμάτων.
• Θέση Ελληνοκυπρίων/Ελλάδας: Απαίτησαν την κατάργηση της Συνθήκης Εγγυήσεως και την αποχώρηση όλων των τουρκικών στρατευμάτων.
• Θέση Τουρκοκυπρίων/Τουρκίας: Επέμεναν στη διατήρηση της Συνθήκης Εγγυήσεως (με τροποποιήσεις) και στη συνέχιση στρατιωτικής παρουσίας (αν και μειωμένης) για την ασφάλεια των Τουρκοκυπρίων.
• Αποτέλεσμα: Η διάσκεψη κατέρρευσε χωρίς να επιτευχθεί τελική συμφωνία.
• Ο πρωταρχικός λόγος ήταν η θεμελιώδης διαφωνία σχετικά με την ασφάλεια και τις εγγυήσεις. Η άρνηση της τουρκικής πλευράς να συμφωνήσει στην πλήρη κατάργηση του μονομερούς δικαιώματος στρατιωτικής επέμβασης και στην πλήρη αποχώρηση των στρατευμάτων ήταν απαράδεκτη για την ελληνοκυπριακή πλευρά.
• Η αποτυχία του Κρανς-Μοντανά οδήγησε σε παρατεταμένο διπλωματικό αδιέξοδο, τερματίζοντας ουσιαστικά την προοπτική μιας διευθέτησης βασισμένης σε μια Δικοινοτική, Διζωνική Ομοσπονδία (ΔΔΟ) υπό τους όρους των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, τουλάχιστον προς το παρόν.

Μεταγενέστερες Διαβουλεύσεις του ΟΗΕ (Μετά το 2017)

Μετά το Κρανς-Μοντανά, δεν έχουν πραγματοποιηθεί επίσημες ειρηνευτικές διασκέψεις. Ο ΟΗΕ έχει προσπαθήσει να γεφυρώσει το χάσμα με άτυπες διαβουλεύσεις:

• Άτυπη Συνάντηση 5+1 (Γενεύη, Απρίλιος 2021): Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ συγκάλεσε μια άτυπη συνάντηση με τους δύο ηγέτες και τις τρεις Εγγυήτριες Δυνάμεις για να διαπιστωθεί εάν υπήρχε επαρκής κοινός τόπος για την επανέναρξη επίσημων συνομιλιών.
• Αποτέλεσμα: Η συνάντηση απέτυχε να βρει κοινό έδαφος. Η τουρκοκυπριακή πλευρά, υποστηριζόμενη από την Τουρκία, υποστήριξε επίσημα μια λύση δύο κρατών βασισμένη στην κυριαρχική ισότητα των δύο πλευρών, μια θέση που είναι θεμελιωδώς αντίθετη προς το διεθνώς αποδεκτό πλαίσιο μιας δικοινοτικής, διζωνικής ομοσπονδίας (ΔΔΟ), οδηγώντας στο σημερινό βαθύ αδιέξοδο.

Σύγκριση των Βασικών Ειρηνευτικών Σχεδίων για την Κύπρο

Η σύγκριση των κυριότερων ολοκληρωμένων προτάσεων διευθέτησης με βάση την βιοσημότητα και τη δικαιοσύνη δίνει μια σύνθετη εικόνα, καθώς αυτό που η μία πλευρά θεωρεί δίκαιο, η άλλη το θεωρεί ανεφάρμοστο ή άδικο.

Σχέδιο/Συμφωνία	Έτος	Ερμηνεία της Εφικτότητας («Βιοσιμότητα»)	Ερμηνεία της Δικαιοσύνης (Ισοτιμία/Ισορροπία)
Σχέδιο Άτσεσον	1964	Χαμηλή. Σχεδιάστηκε για να ικανοποιήσει τα στρατηγικά συμφέροντα της Τουρκίας (κυρίαρχη βάση) και τους εθνικιστικούς στόχους της Ελλάδας (Ένωση), αλλά απορρίφθηκε από τον Μακάριο, ο οποίος αντιτάχθηκε σε οποιονδήποτε περιορισμό της ελληνικής κυριαρχίας.	Εξαιρετικά Άδικο/Ανισόρροπο με βάση τα ελληνοκυπριακά πρότυπα, καθώς επισημοποιούσε τη διχοτόμηση και περιόριζε την κυριαρχία.
Κατευθυντήριες Γραμμές Μακαρίου-Ντενκτάς	1977	Υψηλή (ως Πλαίσιο). Έγινε επιτυχώς αποδεκτή από αμφότερους τους ηγέτες, παρείχε τη θεμελιώδη, μη διαπραγματεύσιμη βάση της ΔΔΟ (Δικοινοτική, Διζωνική Ομοσπονδία) για όλες τις μελλοντικές συνομιλίες.	Ισορροπημένη (ως Αρχή). Ισορρόπησε δίκαια την απαίτηση για ενότητα (Ε/Κ) με την πραγματικότητα του διαχωρισμού (Τ/Κ).
Δείκτες Γκελάρ	1989	Χαμηλή. Το συγκεκριμένο εδαφικό ποσοστό (28-29%) και οι περιορισμοί ιδιοκτησίας απορρίφθηκαν αμέσως από τον Ντενκτάς/Τουρκία, οδηγώντας σε αδιέξοδο.	Μέτρια. Θεωρήθηκε πιο δίκαιο ως προς το έδαφος (πιο κοντά στην αναλογία πληθυσμού Τ/Κ) αλλά περιόριζε τα ανθρώπινα δικαιώματα (οι τρεις ελευθερίες).
Δέσμη Ιδεών Γκάλι	1992	Χαμηλή. Ήταν πολύ λεπτομερής, αλλά τελικά απορρίφθηκε από τον Ντενκτάς/Τουρκία λόγω της έννοιας της «ενιαίας κυριαρχίας» και των εδαφικών/περιουσιακών συμβιβασμών.	Μέτρια έως Υψηλή. Ήταν η πρώτη λεπτομερής προσπάθεια να εξισορροπηθεί η εδαφική προσαρμογή (27,5%) με την ενιαία κυριαρχία και τις περιορισμένες ελευθερίες, επιτυγχάνοντας μια ατελή ισορροπία.
Σχέδιο Ανάν V	2004	Υψηλή (Τεχνικά Έτοιμη). Πέρασε την τουρκοκυπριακή ψηφοφορία (65%) και είχε υψηλή διεθνή υποστήριξη. Τελικά απέτυχε (76% Όχι των Ε/Κ), καθιστώντας το ανεφάρμοστο.	Ισορροπημένο αλλά Ατελές. Ήταν ο πιο λεπτομερής και ολοκληρωμένος συμβιβασμός, αλλά οι μόνιμες τουρκικές εγγυήσεις και οι σοβαροί περιορισμοί στην επιστροφή προσφύγων και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας θεωρήθηκαν άδικα από την ελληνοκυπριακή πλειοψηφία.

Αξιολόγηση του «Καλύτερου» Σχεδίου

Εάν ορίσουμε το «καλύτερο» σχέδιο ως αυτό που προσέφερε τον πιο ισορροπημένο συμβιβασμό στα βασικά ζητήματα (έδαφος/περιουσία/ασφάλεια) και είχε την υψηλότερη πιθανότητα επιτυχούς εφαρμογής, η αξιολόγηση είναι λεπτή:

Καλύτερο Σχέδιο από την Άποψη της Δικαιοσύνης/Ισοτιμίας

Η Δέσμη Ιδεών Γκάλι (1992) και το Σχέδιο Ανάν V (2004) αντιπροσωπεύουν την κορύφωση των προσπαθειών ολοκληρωμένου συμβιβασμού υπό την αιγίδα του ΟΗΕ.

• Το Σχέδιο Ανάν ήταν αναμφισβήτητα το πιο ισότιμο στην περιεκτικότητά του, καθώς αντιμετώπιζε σχολαστικά σχεδόν κάθε πτυχή (διαμοιρασμός εξουσίας, έδαφος, περιουσία, ασφάλεια). Ωστόσο, οι τελικές του διατάξεις για την ασφάλεια (μόνιμες εγγυήσεις) και τους περιορισμούς ιδιοκτησίας θεωρήθηκαν βαθιά άδικες από την πλειοψηφία της ελληνοκυπριακής κοινότητας, η οποία το απέρριψε.
• Η Δέσμη Ιδεών Γκάλι (1992) προσέφερε υψηλό βαθμό δικαιοσύνης όσον αφορά την εδαφική προσαρμογή (27,5%) και εισήγαγε την έννοια της ενιαίας κυριαρχίας, η οποία ήταν ευνοϊκή για τη διεθνώς αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία. Η αποτυχία του οφειλόταν στην απόρριψη αυτών των βασικών αρχών από την τουρκοκυπριακή πλευρά. 

Καλύτερο Σχέδιο από την Άποψη της Εφικτότητας («Βιοσιμότητας»)

Οι Κατευθυντήριες Γραμμές Μακαρίου-Ντενκτάς (1977) ξεχωρίζουν ως η πιο εφικτή και σημαντική συμφωνία διότι ήταν η μόνη που αποδέχθηκαν πλήρως και οι δύο ηγέτες και εφάρμοσαν επιτυχώς ως τη διαρκή βάση για όλες τις επόμενες διαδικασίες διαπραγμάτευσης.

• Δεν ήταν μια τελική διευθέτηση, αλλά έλυσε το πιο κρίσιμο διαδικαστικό αδιέξοδο συμφωνώντας επίσημα στην αρχή μιας «Δικοινοτικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας», επιτρέποντας έτσι την έναρξη ουσιαστικών συνομιλιών.

Συμπέρασμα: Ενώ το Σχέδιο Ανάν αντιπροσώπευε την πιο λεπτομερή και διεθνώς υποστηριζόμενη προσπάθεια για τη δημιουργία ενός δίκαιου ολοκληρωμένου συμβιβασμού, η απόρριψή του από την πλειοψηφία το κατέστησε ανεφάρμοστο. Οι Κατευθυντήριες Γραμμές Μακαρίου-Ντενκτάς (1977) ήταν οι πιο επιτυχημένες από την άποψη της εφικτότητας, καθώς καθιέρωσαν το συμφωνημένο θεμέλιο για τις συνομιλίες που παραμένει το διεθνώς αποδεκτό πλαίσιο μέχρι σήμερα.

Γεωπολιτικές, Ενεργειακές & Οικονομικές Επιπτώσεις της Αποτυχίας

Η διαρκής αποτυχία επίλυσης μετασχηματίζει την περιοχή και εντείνει τη γεωπολιτική αστάθεια, ιδίως μετά την ανακάλυψη υδρογονανθράκων.

1. Ενεργειακή και Γεωπολιτική Όξυνση

• Όξυνση Θαλάσσιων Διεκδικήσεων: Η αποτυχία της ΔΔΟ οδήγησε σε μονομερή αδειοδότηση από την Κ.Δ. των ΑΟΖ. Η Τουρκία αντιδρά με την πολιτική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και την αμφισβήτηση των θαλάσσιων συνόρων της Κ.Δ.
• Υπονόμευση του Πλαισίου ΔΔΟ: Η Τουρκία και η τρέχουσα Τ/Κ ηγεσία θεωρούν τη ΔΔΟ «εξαντλημένη» και ζητούν «κυριαρχική ισότητα» ή λύση δύο κρατών, δημιουργώντας θεμελιώδη διαφωνία για τη βάση των συνομιλιών.
• Δημιουργία Νέων Συμμαχιών: Η Κ.Δ. και η Ελλάδα ενίσχωσαν τους γεωπολιτικούς άξονες με χώρες της περιοχής (Ισραήλ, Αίγυπτος, Ιορδανία) για την ασφάλεια και την εκμετάλλευση φυσικού αερίου (π.χ., EastMed Gas Forum), λειτουργώντας ως αντίβαρο στην τουρκική επεκτατικότητα.

2. Οικονομικές & Εσωτερικές Επιπτώσεις

• Οικονομικό Κόστος & Εξάρτηση: Η απουσία λύσης επιβάλλει υψηλές αμυντικές δαπάνες. Η απομόνωση του Βορρά έχει οδηγήσει σε πλήρη οικονομική εξάρτηση από την Τουρκία, ενισχύοντας τον τουρκικό έλεγχο.
• Περιουσιακό Ζήτημα: Η μη επίλυση διατηρεί σε εκκρεμότητα τις περιουσίες χιλιάδων προσφύγων. Η Επιτροπή Ακίνητης Περιουσίας (ΕΑΠ/IPC) στον Βορρά, αν και είναι μια μερική νομική λύση, δεν έχει την πλήρη νομιμοποίηση του ΕΔΑΔ, διαιωνίζοντας το πρόβλημα.

Θεμελιώδεις Αρχές, Φόβοι και Αδιέξοδα

Κοινότητα	Ιστορικός Φόβος & Θεμελιώδης Αιτιολογία	Απαίτηση/Αντίδραση
Ελληνοκύπριοι (Ε/κ)	Φόβος του Ταξίμ & της Μόνιμης Κατοχής: Ο φόβος της διχοτόμησης και της μόνιμης τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας.	Απαίτηση για Μόνιμη ΔΔΟ με πλήρη κυριαρχία (κατάργηση Εγγυήσεων) και πλήρη εφαρμογή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Τουρκοκύπριοι (Τ/κ)	Φόβος της Ένωσης & της Υποβάθμισης: Ο φόβος της ενσωμάτωσης και της πολιτικής υποβάθμισης σε μειονότητα.	Απαίτηση για Διζωνικότητα, πολιτική ισότητα (αποτελεσματική συμμετοχή) και διατήρηση μηχανισμού ασφαλείας (εγγυήσεις).

Επίλογος: Η Διαρκής Κληρονομιά της Αποτυχίας

Το χρονολόγιο των προσπαθειών επίλυσης του Κυπριακού Προβλήματος αποτελεί μια ιστορία διαρκών χαμένων ευκαιριών και θεμελιωδών αδιεξόδων. Από την αρχική δυσλειτουργική δομή του 1960 μέχρι την κατάρρευση του Κραν Μοντανά (2017), η αποτυχία έγκειται στην αδυναμία συμφιλίωσης των δύο αντίθετων υπαρξιακών φόβων: του Ελληνοκυπριακού φόβου της Κατοχής και του Τουρκοκυπριακού φόβου της Υποβάθμισης.

Η διατήρηση του status quo έχει μετατρέψει το Κυπριακό από ένα εσωτερικό διακοινοτικό ζήτημα σε κεντρικό γεωπολιτικό πρόβλημα της Ανατολικής Μεσογείου. Η απουσία λύσης τροφοδοτεί άμεσα την ενεργειακή διαμάχη στην ΑΟΖ, ενισχύει την τουρκική επεκτατικότητα («Γαλάζια Πατρίδα») και αναγκάζει την Κυπριακή Δημοκρατία να ενισχύει τους τριμερείς άξονες συμμαχιών ως αμυντικό αντίβαρο.

Ο δρόμος προς την επανένωση παραμένει κλειστός, εφόσον δεν επιτευχθεί μια συμφωνία που θα διασφαλίζει πλήρη κυριαρχία (για την Ε/Κ πλευρά) και αποτελεσματική ασφάλεια (για την Τ/Κ πλευρά), προστατεύοντας παράλληλα τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων των κατοίκων.

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)