Αντιδράσεις Ελλάδας και Τουρκίας στα Αμερικανικά Σχέδια (1964)

Αντιδράσεις Ελλάδας και Τουρκίας στα Αμερικανικά Σχέδια (1964)

Ο κύριος στόχος των ΗΠΑ, όπως αποτυπώνεται στα έγγραφα, ήταν η εξουδετέρωση της Κύπρου ως αιτία σύγκρουσης μεταξύ των συμμάχων του ΝΑΤΟ, Ελλάδας και Τουρκίας. Τα Σχέδια Acheson (Ιούνιος-Σεπτέμβριος 1964) αποτελούν την πιο ξεκάθαρη καταγραφή της αμερικανικής προσέγγισης και των αντιδράσεων των δύο χωρών.

1. Τα Σχέδια Acheson: Η Αμερικανική Πρόταση

Η Ουάσιγκτον πρότεινε μια λύση που στόχευε στην άμεση επίλυση του προβλήματος μέσω μιας μορφής «Διπλής Ένωσης» (Double Enosis) ή Ένωσης με εδαφικό αντάλλαγμα:

Στοιχείο Προτάσεων Acheson	Λεπτομέρειες Σχεδίου
Κυρίαρχη Λύση	Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα (Enosis).
Αντιστάθμισμα προς την Τουρκία	Παραχώρηση εδαφικού καντονιού ή κυρίαρχης βάσης (Sovereign Base Area) στην Τουρκία, ώστε να εξασφαλιστεί η ασφάλεια των Τουρκοκυπρίων και να ικανοποιηθεί η Άγκυρα.
Πολιτική Προϋπόθεση	Απομάκρυνση του Προέδρου Μακαρίου από την εξουσία (ο οποίος ήταν αντίθετος σε τέτοιες λύσεις).

2. Η Αντίδραση της Ελλάδας (Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου)

Η ελληνική κυβέρνηση, υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου , βρέθηκε σε ένα δίλημμα και τελικά απέρριψε τα σχέδια.

• Θετική Πλευρά (Ένωση/Ενθουσιασμός): Η Αθήνα ήταν κατ' αρχήν θετική στην ιδέα της Ένωσης, καθώς ικανοποιούσε τον εθνικό πόθο.
• Αρνητική Πλευρά (Εδαφικές Παραχωρήσεις): Η Ελλάδα απέρριψε κατηγορηματικά οποιαδήποτε πρόταση που περιλάμβανε την παραχώρηση κυρίαρχης γης στην Τουρκία ή τη δημιουργία μόνιμου τουρκικού καντονιού. Οι Έλληνες πολιτικοί φοβόντουσαν ότι αυτό θα νομιμοποιούσε τη διχοτόμηση και θα αποτελούσε μείζονα εθνική ήττα.
• Η Εμμονή Μακαρίου: Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος αντιτάχθηκε σθεναρά στο σχέδιο, επιμένοντας στην πλήρη ανεξαρτησία και το ενιαίο κράτος. Η Ουάσιγκτον κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Μακάριος ήταν ο κύριος ανασταλτικός παράγοντας για την ελληνική πλευρά.

3. Η Αντίδραση της Τουρκίας

Η Τουρκία εξέτασε τα σχέδια με προσοχή αλλά τελικά απέρριψε τις παραχωρήσεις ως ανεπαρκείς.

• Βασική Απαίτηση (Taksim/Διχοτόμηση): Η Τουρκία, υπό την πίεση των στρατιωτικών και της εθνικιστικής κοινής γνώμης, ζητούσε ουσιαστικά γεωγραφική διχοτόμηση (Taksim) ή γεωγραφική ομοσπονδία με σημαντική εδαφική έκταση για τους Τουρκοκυπρίους.
• Απόρριψη της «Μικρής Βάσης»: Η Άγκυρα απέρριψε την ιδέα της παραχώρησης μιας μικρής κυρίαρχης βάσης, θεωρώντας ότι δεν προσέφερε βιώσιμη ασφάλεια ή πολιτικό μέλλον για την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Η Τουρκία επιζητούσε μια μεγαλύτερη και αυτοδιοικούμενη περιοχή, καθώς και διασφαλίσεις ότι η Ελλάδα δεν θα αποκτούσε πλήρη κυριαρχία στην υπόλοιπη Κύπρο.
• Πολιτική Εκβίαση: Τα αμερικανικά έγγραφα επιβεβαιώνουν ότι η Τουρκία χρησιμοποιούσε συνεχώς την απειλή της εισβολής ως μοχλό πίεσης κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, γεγονός που οδήγησε στην Επιστολή Τζόνσον.

Συμπέρασμα των ΗΠΑ για την Αποτυχία των Σχεδίων

Τα έγγραφα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ κατέγραψαν την απογοήτευση των ΗΠΑ για την αποτυχία των Σχεδίων Acheson, αποδίδοντας την αποτυχία στην αδυναμία συμφιλίωσης των τριών πλευρών:

• Ο Μακάριος απέρριψε τη θυσία της ανεξαρτησίας ή της εδαφικής ακεραιότητας για την Ένωση.
• Η Ελλάδα απέρριψε τις εδαφικές παραχωρήσεις προς την Τουρκία.
• Η Τουρκία απέρριψε τις ανεπαρκείς, κατά την άποψή της, παραχωρήσεις και συνέχισε να επιδιώκει τον γεωγραφικό διαχωρισμό.

Η αποτυχία αυτή οδήγησε τους Αμερικανούς αξιωματούχους στη συνειδητοποίηση ότι το πρόβλημα δεν θα λυνόταν διπλωματικά, εκτός αν επιβάλλονταν ισχυρότερες πιέσεις σε όλα τα μέρη, ή εκτός αν υπήρχε δραστική αλλαγή του status quo στο νησί (πράγμα που συνέβη το 1974).

 

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)