Οι Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου (1959) στα Αμερικανικά Έγγραφα

Αποχαρακτηρισμένα Αμερικανικά Έγγραφα και Εκθέσεις της CIA για τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου (1959)

Τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά κυβερνητικά έγγραφα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων από τη σειρά Foreign Relations of the United States (FRUS) του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και διάφορες εκθέσεις της CIA, αποκαλύπτουν την οπτική των ΗΠΑ σχετικά με τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου του 1959 και το υποκείμενο διπλωματικό πλαίσιο της περιόδου. Το πρωταρχικό μέλημα των ΗΠΑ ήταν η διατήρηση της ενότητας του ΝΑΤΟ και των δυτικών στρατηγικών συμφερόντων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Γεωπολιτικά και Αμερικανικά Συμφέροντα

• Ενότητα του ΝΑΤΟ: Το πιο σημαντικό αμερικανικό συμφέρον ήταν η επικίνδυνη επιδείνωση των σχέσεων μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας—και οι δύο ζωτικοί σύμμαχοι του ΝΑΤΟ—λόγω του Κυπριακού ζητήματος. Η πολιτική των ΗΠΑ αποσκοπούσε σταθερά στην αποτροπή πολέμου μεταξύ τους.
• Στρατηγική Σημασία της Κύπρου:
• Η Κύπρος ήταν εξαιρετικά σημαντική για τη Δύση, ιδιαίτερα μετά την απώλεια των βρετανικών βάσεων στην Αίγυπτο, καθώς αποτελούσε κεντρική τοποθεσία για τις βρετανικές στρατιωτικές βάσεις (Κυρίαρχες Βρετανικές Βάσεις) για επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο.
• Το νησί ήταν επίσης ζωτικής σημασίας για κυβερνητικές εγκαταστάσεις των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένου ενός σταθμού αναμετάδοσης ραδιοεπικοινωνιών (κρίσιμο για τις επίσημες επικοινωνίες των ΗΠΑ) και σταθμών παρακολούθησης ξένων εκπομπών για συλλογή πληροφοριών.
• Οι ΗΠΑ επεδίωκαν να διασφαλίσουν ότι η νέα Κυπριακή Δημοκρατία θα ήταν μια σταθερή και ενωτική δύναμη και όχι μια αποσταθεροποιητική.
• Ανάχωμα στον Κομμουνισμό: Ένα σημαντικό μέλημα για τις ΗΠΑ το 1960 ήταν η παρουσία ενός καλά οργανωμένου Κομμουνιστικού Κόμματος στην Κύπρο, γεγονός που τροφοδότησε τις προσπάθειες για την επίτευξη μιας συμφωνίας που θα διατηρούσε τη δυτική επιρροή. (Μια μυστική «Συμφωνία Κυρίων» (Gentlemen's Agreement) φέρεται να επιτεύχθηκε στη Ζυρίχη, αν και δεν δημοσιοποιήθηκε, και προέβλεπε την ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ και την απαγόρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος).

Το Πλαίσιο των Συνομιλιών και οι Συμφωνίες

• Προ-συμφωνιακό Πλαίσιο (1954-1959): Οι ΗΠΑ αρχικά ακολούθησαν μια «ουσιαστικά μη-επεμβατική πολιτική» κατά την αποικιακή φάση (1954-1959), αλλά πίεσαν τους Βρετανούς, τους Έλληνες και τους Τούρκους προς μια λύση που θα αναγνώριζε τα αντίστοιχα συμφέροντά τους. Ο διακανονισμός προέκυψε από τις σφοδρές απαιτήσεις των Ελληνοκυπρίων για Ένωση (με την Ελλάδα) υπό την ηγεσία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και της ΕΟΚΑ, στις οποίες αντιτάχθηκαν οι απαιτήσεις των Τουρκοκυπρίων για Διχοτόμηση (Taksim), υποστηριζόμενες από την Τουρκία.
• Η Διαδικασία Ζυρίχης-Λονδίνου:
• Ο διακανονισμός επιτεύχθηκε μέσω εντατικών, συχνά ιδιωτικών, διαπραγματεύσεων μεταξύ των κυβερνήσεων της Ελλάδας και της Τουρκίας, οι οποίες ξεκίνησαν στα τέλη του 1958 και κορυφώθηκαν με τις Συμφωνίες της Ζυρίχης τον Φεβρουάριο του 1959.
• Οι ΗΠΑ ενθάρρυναν μια διαπραγματευτική λύση και προειδοποίησαν τους Έλληνες να εγκαταλείψουν τις προσπάθειές τους να επιλύσουν το ζήτημα μέσω των Ηνωμένων Εθνών.
• Οι Συμφωνίες περιγράφηκαν από έναν πρώην αξιωματούχο των ΗΠΑ ως «εντυπωσιακό διπλωματικό κατόρθωμα», αλλά «πολύ σύνθετες για να είναι λειτουργικές».
• Η Θέση του Μακαρίου: Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ο Ελληνοκύπριος ηγέτης, ένιωσε ότι οι συμφωνίες επιβλήθηκαν στην Κύπρο από τις περιστάσεις και ότι «αναγκάστηκε» να υπογράψει. Πληροφορίες υποδεικνύουν ότι υπέγραψε λόγω φόβων ότι μια αποτυχία συμφωνίας θα οδηγούσε σε διχοτόμηση από τους Βρετανούς ή σε μια νέα περίοδο διακοινοτικής βίας. Ο ίδιος και άλλοι Ελληνοκύπριοι δεν ήταν παρόντες όταν οι Έλληνες και οι Τούρκοι κατέληξαν στη βασική τους συμφωνία στη Ζυρίχη.
• Βασικές Διατάξεις (όπως σημειώθηκαν από αξιωματούχους των ΗΠΑ): Οι συμφωνίες καθιέρωσαν μια ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία με ένα βαθιά κατοχυρωμένο και πολύπλοκο σύνταγμα, το οποίο περιελάμβανε:
• Έναν Ελληνοκύπριο Πρόεδρο και έναν Τουρκοκύπριο Αντιπρόεδρο με απόλυτο δικαίωμα βέτο σε νόμους για τις εξωτερικές υποθέσεις, την άμυνα και την ασφάλεια.
• Μια ενιαία Βουλή των Αντιπροσώπων (70% Ελληνοκύπριοι, 30% Τουρκοκύπριοι).
• Συνθήκες Εγγυήσεως και Συμμαχίας μεταξύ Κύπρου, Ελλάδας, Τουρκίας και Ηνωμένου Βασιλείου, οι οποίες εγγυώνταν την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Κύπρου και αποκλείαν τόσο την Ένωση όσο και τη Διχοτόμηση. Το πιο κρίσιμο, η Συνθήκη Εγγυήσεως εξουσιοδοτούσε τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις να λάβουν μέτρα, από κοινού ή μονομερώς, για τη διασφάλιση των διατάξεων.
• Το Ηνωμένο Βασίλειο διατήρησε δύο Κυρίαρχες Βάσεις.

Αμερικανικές Εκτιμήσεις Μετά τη Συμφωνία

• Ασφάλεια και Κατάρρευση: Τα αμερικανικά έγγραφα πληροφοριών και διπλωματικά αρχεία δείχνουν μια σαφή έλλειψη αισιοδοξίας για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του διακανονισμού. Οι συμφωνίες αντιμετώπισαν γρήγορα δυσκολίες κατά τη μεταβατική περίοδο (1959-1960) και θεωρήθηκαν από την Ελληνοκυπριακή πλειοψηφία ως εμπόδιο στην Ένωση και από την Τουρκοκυπριακή μειονότητα ως μια πολύ περιορισμένη ερμηνεία των δικαιωμάτων τους.
• Αποτυχία του Συντάγματος: Μέσα σε τρία χρόνια από την ανεξαρτησία (1960), η πολύπλοκη συνταγματική ρύθμιση άρχισε να καταρρέει, οδηγώντας σε διακοινοτικές ταραχές τον Δεκέμβριο του 1963. Η αδυναμία του νομοθετικού σώματος να ψηφίσει φορολογικούς νόμους (που απαιτούσαν ξεχωριστές πλειοψηφίες και των δύο κοινοτήτων) ήταν ένας σημαντικός παράγοντας στην κατάρρευση, οδηγώντας στην προσπάθεια του Μακαρίου να τροποποιήσει μονομερώς το σύνταγμα και στην επακόλουθη αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων από κυβερνητικές θέσεις.

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)