Τα Απόρρητα Έγγραφα των ΗΠΑ για την Κυπριακή Δημοκρατία (1959-1963)

Τα Απόρρητα Έγγραφα των ΗΠΑ για την Κυπριακή Δημοκρατία (1959-1963)

Τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα, συμπεριλαμβανομένων των εκθέσεων της CIA και των αρχείων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, αποκαλύπτουν ότι οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν τη νεοσύστατη Κυπριακή Δημοκρατία (1960-1963) κυρίως μέσα από το πρίσμα των στρατηγικών συμφερόντων του Ψυχρού Πολέμου και της σταθερότητας του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Μεσόγειο.

Οι βασικές πληροφορίες που αντλούνται από αυτά τα έγγραφα για την περίοδο 1959-1963 επικεντρώνονται στην ίδρυση της Δημοκρατίας, στις εγγενείς δυσκολίες του συνταγματικού της πλαισίου και στις ανησυχίες των ΗΠΑ για τον διεθνή προσανατολισμό και τη στρατηγική της αξία.

Συμφέροντα και Στρατηγικές Ανησυχίες των ΗΠΑ (1959-1963)

Η πολιτική των ΗΠΑ έναντι της Κύπρου καθοδηγούνταν από αρκετά βασικά συμφέροντα:

• Συνοχή του ΝΑΤΟ: Η πρωταρχική ανησυχία ήταν ότι η διαμάχη για την Κύπρο προκαλούσε μια επικίνδυνη επιδείνωση των σχέσεων μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας — αμφότερες ζωτικής σημασίας σύμμαχοι του ΝΑΤΟ — γεγονός που διέκοπτε τη συνεργασία της Συμμαχίας. Η αποτροπή της κατάρρευσης του διακανονισμού του 1959-1960 ήταν ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της συνοχής της συμμαχίας.
• Στρατηγικά Στρατιωτικά/Πληροφοριακά Περιουσιακά Στοιχεία:
• Οι ΗΠΑ θεωρούσαν σημαντικές τις Βρετανικές Κυρίαρχες Βάσεις (SBAs) για τον ρόλο τους στις βρετανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο, ειδικά μετά την απώλεια των βρετανικών βάσεων στην Αίγυπτο.
• Οι ΗΠΑ διατηρούσαν τον δικό τους σταθμό αναμετάδοσης ραδιοεπικοινωνιών (ζωτικής σημασίας για τις επίσημες επικοινωνίες των ΗΠΑ σε όλη τη Μέση Ανατολή) και σταθμούς παρακολούθησης ξένων εκπομπών για συλλογή πληροφοριών. Η διασφάλιση της συνεχούς, ανεμπόδιστης διαθεσιμότητας αυτών των εγκαταστάσεων ήταν σταθερός στόχος των ΗΠΑ.
• Αποτροπή Κομμουνιστικής Επιρροής: Οι ΗΠΑ στόχευαν να διασφαλίσουν ότι η νέα Δημοκρατία θα ήταν «πρόθυμη και ικανή να αντισταθεί στην Κομμουνιστική ανατροπή». Μετά την επίσκεψη του Προέδρου Μακαρίου στην Ουάσιγκτον, η CIA φέρεται να θέσπισε σχέδια «που στρέφονταν κατά των Κομμουνιστών» στο νησί. Η άρνηση του Μακαρίου να σχηματίσει μη κομμουνιστικό κόμμα και η ανεξάρτητη εξωτερική του πολιτική αποτελούσαν πηγή ανησυχίας για τις ΗΠΑ.

Λειτουργία του Κράτους και Συνταγματική Κατάρρευση

Τα έγγραφα των ΗΠΑ και της CIA παρακολουθούν την εγγενή αστάθεια στη διακυβέρνηση του νέου κράτους, η οποία τελικά οδήγησε στην κατάρρευση του 1963:

• Οι Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου (1959): Οι συμφωνίες που παραχώρησαν την ανεξαρτησία το 1960 θεωρήθηκαν ένας αβέβαιος συνταγματικός συμβιβασμός, σχεδιασμένος να περιορίσει την εξουσία της ελληνοκυπριακής πλειοψηφίας (80% του πληθυσμού) και να εγγυηθεί τα δικαιώματα της τουρκοκυπριακής μειονότητας (18%).
• Δυσλειτουργία στην Κυβέρνηση: Ο περίπλοκος συνταγματικός μηχανισμός, ο οποίος επέβαλλε συγκεκριμένη κοινοτική εκπροσώπηση (π.χ. στο Υπουργικό Συμβούλιο, τη νομοθεσία και τη δημόσια υπηρεσία/στρατό) και χωριστές πλειοψηφίες για ορισμένους νόμους, «είχε σταματήσει εντελώς τη λειτουργία του» μέχρι το 1963 λόγω της εχθρότητας και της δυσπιστίας μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
• Περιορισμένη Κυριαρχία: Οι εγγυητικές εξουσίες που δόθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ελλάδα και την Τουρκία βάσει των συνθηκών για παρέμβαση σε περίπτωση απειλής του συνταγματικού status quo θεωρήθηκαν ότι ουσιαστικά διασφάλιζαν την εξωτερική ανάμειξη στα κυπριακά προβλήματα.
• Οι «Δεκατρείς Προτάσεις» του Μακαρίου (Νοέμβριος 1963): Τα έγγραφα αποκαλύπτουν ότι οι πρέσβεις των ΗΠΑ και της Βρετανίας στη Λευκωσία υποστήριξαν την απόφαση του Μακαρίου να υποβάλει τις προτάσεις του για τροποποίηση του Συντάγματος. Ωστόσο, Αμερικανοί αξιωματούχοι παραδέχθηκαν αργότερα ότι αυτή η υποστήριξη ήταν «σοβαρός λανθασμένος υπολογισμός» της πιθανής τουρκικής αντίδρασης, που οφειλόταν στην εμμονή για την αντιμετώπιση της αντιληπτής κομμουνιστικής απειλής. Οι προτάσεις, οι οποίες θα καταργούσαν τις συνταγματικές διατάξεις για χωριστές πλειοψηφίες και θα μείωναν τα τουρκοκυπριακά ποσοστά στη διακυβέρνηση, οδήγησαν άμεσα στο ξέσπασμα διακοινοτικής βίας τον Δεκέμβριο του 1963 και την κατάρρευση της συνταγματικής τάξης.

Οικονομικά και Δημογραφικά Στοιχεία

• Αμερικανικές Επενδύσεις: Η Αμερικανική Εταιρεία Ορυχείων Κύπρου (Cyprus Mines Corporation) ήταν η μεγαλύτερη μεμονωμένη επιχειρηματική οντότητα στο νησί, με τις φορολογικές της πληρωμές να αντιστοιχούν περίπου στο ένα έκτο των συνολικών κυβερνητικών εσόδων. Άλλες αμερικανικές εταιρείες, όπως η Cyprus Chrome Company και η Forest Oil Company, είχαν επίσης επενδύσεις.
• Δεδομένα Απογραφής του 1960: Οι εκθέσεις της CIA χρησιμοποίησαν τα στοιχεία της απογραφής του 1960, σημειώνοντας συνολικό πληθυσμό 573.566 κατοίκους, αποτελούμενο από 442.138 Ελληνοκύπριους και 104.320 Τουρκοκύπριους.

 

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)