Η Αντίληψη των ΗΠΑ για το Δημοψήφισμα για την Ένωση του 1950

Η Αντίληψη των ΗΠΑ για το Δημοψήφισμα για την Ένωση του 1950

Τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα σχετικά με το Δημοψήφισμα για την Ένωση του 1950 στην Κύπρο δεν αποτελούν έναν συγκεκριμένο, συγκεντρωμένο φάκελο για το ίδιο το γεγονός, καθώς η Κύπρος ήταν ακόμη σε μεγάλο βαθμό ένα «απόμακρο σημείο της διεθνούς πολιτικής» για τις ΗΠΑ εκείνη την εποχή.

Αντιθέτως, τα έγγραφα, κυρίως από τη σειρά Εξωτερικές Σχέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών (FRUS) και ενημερώσεις πληροφοριών της CIA, αναφέρονται στο δημοψήφισμα ως ένα θεμελιώδες πολιτικό γεγονός που η κυβέρνηση των ΗΠΑ έπρεπε να αναγνωρίσει στο πλαίσιο μεταγενέστερων κρίσεων (ειδικά μετά το 1954).

Η οπτική των ΗΠΑ για το δημοψήφισμα του 1950 διαμορφώθηκε από τους πρωταρχικούς στρατηγικούς τους στόχους στην περιοχή: τη διατήρηση της ενότητας του ΝΑΤΟ και τη διασφάλιση της σταθερότητας της αντικομμουνιστικής Νότιας Πτέρυγας.

1. Αναγνώριση του Αποτελέσματος

Τα έγγραφα των ΗΠΑ αναγνωρίζουν το συντριπτικό αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, αναγνωρίζοντάς το ως γνήσια έκφραση του ελληνοκυπριακού αισθήματος για Ένωση με την Ελλάδα.

• Το Γεγονός: Έγγραφα θέσης της CIA και του Στέιτ Ντιπάρτμεντ από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 (π.χ., FRUS 1952–54, Τόμος VIII) αναφέρουν ρητά: «Το 1950 η Ελληνική Εκκλησία πραγματοποίησε ένα ανεπίσημο ‘δημοψήφισμα’ του ελληνορθόδοξου πληθυσμού στην Κύπρο, με το αναφερόμενο αποτέλεσμα ότι περίπου το 95% της ομάδας που ρωτήθηκε δήλωσε την επιθυμία για ένωση με την Ελλάδα».
• Ο Καταλύτης: Τα έγγραφα σημειώνουν ότι το δημοψήφισμα οργανώθηκε από την ιεραρχία της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Κύπρο μετά την άρνηση των βρετανικών αρχών να ικανοποιήσουν το αίτημα του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Β' για επίσημη ψηφοφορία σχετικά με το μέλλον του νησιού.
• Ο Στόχος: Η ψηφοφορία θεωρήθηκε από τις ΗΠΑ ως η πράξη που ξεκίνησε επίσημα την «αυξανόμενη κατακραυγή για ‘Ένωση’» από το ελληνοκυπριακό εθνικιστικό κίνημα, με την υποστήριξη της Ελλάδας.

2. Στρατηγικό Πλαίσιο για τις ΗΠΑ

Για τις ΗΠΑ, το δημοψήφισμα του 1950 ήταν σημαντικό επειδή έθεσε τις βάσεις για μεταγενέστερους διπλωματικούς πονοκεφάλους:

• Εγερση του Ελληνικού Εθνικισμού: Το ισχυρό αποτέλεσμα έδειξε στους Αμερικανούς ιθύνοντες ότι το ελληνικό εθνικιστικό αίσθημα είχε «εγερθεί έντονα» τόσο στην Κύπρο όσο και στην Ελλάδα, καθιστώντας το ζήτημα πολιτικά εκρηκτικό και δύσκολο για την κυβέρνηση της Ελλάδας να το αγνοήσει.
• Βρετανικές Στρατηγικές Ανησυχίες: Τα αρχεία των ΗΠΑ αναγνωρίζουν ότι οι Βρετανοί ήταν βαθιά αποφασισμένοι να διατηρήσουν τον «πλήρη και αδιαμφισβήτητο έλεγχο του νησιού της Κύπρου», ειδικά καθώς εκκένωναν τη ζώνη της Διώρυγας του Σουέζ. Ως εκ τούτου, οι ΗΠΑ υποστήριξαν τη στρατηγική ανάγκη του Ηνωμένου Βασιλείου για τη βάση και είδαν την αναταραχή για την Ένωση ως απειλή για αυτό το ζωτικό στρατηγικό περιουσιακό στοιχείο.
• Αποτροπή Εμπλοκής του ΟΗΕ (Μετά το 1954): Τα κύρια έγγραφα που αναφέρονται στο δημοψήφισμα του 1950 είναι εκείνα που αφορούν τις προσπάθειες της ελληνικής κυβέρνησης (ξεκινώντας από το 1954) να φέρει το Κυπριακό ζήτημα ενώπιον της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών. Οι ΗΠΑ στόχευαν με συνέπεια να αποτρέψουν την επισημοποίηση του ζητήματος στον ΟΗΕ διότι:
• Θα ανάγκαζε τις ΗΠΑ να επιλέξουν δημόσια μεταξύ των συμμάχων τους στο ΝΑΤΟ (Ελλάδα και Ηνωμένο Βασίλειο).
• Θα αποδυνάμωνε τη δομή του ΝΑΤΟ επιτρέποντας σε εσωτερικές διαφωνίες να διεθνοποιηθούν.

Κύρια Πολιτική Στάση των ΗΠΑ: Ενώ οι ΗΠΑ αναγνώρισαν τη συντριπτική υποστήριξη για την Ένωση που εκδηλώθηκε το 1950, ο πρωταρχικός τους στόχος ήταν η διασφάλιση της σταθερότητας της Δυτικής Συμμαχίας. Αυτό σήμαινε ιδιωτική παρότρυνση για αυτοσυγκράτηση τόσο στους Βρετανούς όσο και στους Έλληνες, ενώ παράλληλα υποστηριζόταν το status quo του βρετανικού ελέγχου της Κύπρου για λόγους στρατιωτικής ασφάλειας.

3. Εξαιρέσεις από το Δημοψήφισμα (Τουρκοκυπριακή Προοπτική)

Τα έγγραφα των ΗΠΑ αναγνωρίζουν άμεσα ή έμμεσα το δημοψήφισμα ως μια αμιγώς ελληνοκυπριακή υπόθεση.

• Αποκλεισμός των Τουρκοκυπρίων: Τα έγγραφα σημειώνουν ότι η ψηφοφορία διεξήχθη αποκλειστικά μεταξύ του ελληνορθόδοξου πληθυσμού στις εκκλησίες, ένα γεγονός που αργότερα έγινε κεντρικό στο επιχείρημα της Τουρκίας για την αντίθεση στην Ένωση και την απαίτηση για διχοτόμηση (Taksim). Οι ΗΠΑ αντιλήφθηκαν ότι οι Τουρκοκύπριοι, εάν είχαν ερωτηθεί, δεν θα είχαν ψηφίσει υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα.

Συμπερασματικά, τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα αντιμετωπίζουν το Δημοψήφισμα για την Ένωση του 1950 ως μια μη δεσμευτική, αλλά πολιτικά καθοριστική έκφραση της βούλησης των Ελληνοκυπρίων. Η σημασία του για τις ΗΠΑ δεν βρισκόταν στο ίδιο το γεγονός, αλλά στην κλιμακούμενη διπλωματική κρίση που δημιούργησε στη συνέχεια μεταξύ των μελών του ΝΑΤΟ.

 

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)