Η Άρνηση των ΗΠΑ για Πώληση Όπλων στην Κύπρο

Η Άρνηση των ΗΠΑ για Πώληση Όπλων στην Κύπρο (Αρχές Δεκαετίας 1960)

Η απόφαση να αρνηθούν τις πωλήσεις όπλων (είτε μέσω FMS – Foreign Military Sales, είτε απευθείας εμπορικές πωλήσεις) στην Κυπριακή Δημοκρατία καθοδηγήθηκε από δύο κύριες στρατηγικές ανησυχίες:

1. Αποφυγή Κλιμάκωσης και Διατήρηση της Ισορροπίας

Ο πρωταρχικός στόχος των ΗΠΑ ήταν η αποτροπή του πολέμου μεταξύ των συμμάχων του ΝΑΤΟ, Ελλάδας και Τουρκίας.

• Μη Ενθάρρυνση της Αντιπαράθεσης: Τα έγγραφα αποκαλύπτουν τον φόβο ότι η πώληση όπλων στην κυβέρνηση του Μακαρίου Γ' θα θεωρούνταν από την Τουρκία ως «νομιμοποίηση της ελληνοκυπριακής στρατιωτικής υπεροχής» και ως de facto υποστήριξη των ελληνοκυπριακών θέσεων (για κατάργηση των Συνθηκών και Ένωση) (Πηγή FRUS).
• Η «Εσωτερική» Δύναμη του Μακαρίου: Η Ουάσιγκτον αναγνώριζε ότι ο Μακάριος προσπαθούσε να ενισχύσει την Εθνική Φρουρά (ΕΦ) και να εισάγει εξοπλισμό για να επιβάλει τη δική του πολιτική (κατάργηση των τουρκοκυπριακών δικαιωμάτων). Η χορήγηση όπλων από τις ΗΠΑ θα επιτάχυνε αυτή τη διαδικασία, αυξάνοντας δραματικά την πιθανότητα τουρκικής στρατιωτικής επέμβασης.
• Πίεση στους Συμμάχους: Ο μηχανισμός του άτυπου εμπάργκο χρησιμοποιήθηκε και για την άσκηση πίεσης στην Ελλάδα και την Τουρκία, ώστε να μην ενισχύσουν στρατιωτικά τους αντίστοιχους πληθυσμούς στο νησί, μειώνοντας έτσι τον κίνδυνο περαιτέρω διακοινοτικής αιματοχυσίας.

2. Αντίδραση στην Πολιτική του Μακαρίου: Η Στροφή προς τη Σοβιετική Ένωση

Η άρνηση των ΗΠΑ να παράσχουν όπλα στον Μακάριο είχε ως συνέπεια τη στροφή του Προέδρου της Κύπρου προς τους αντιπάλους του ΝΑΤΟ, μια κίνηση που ανησύχησε βαθύτατα τις ΗΠΑ.

• Η «Διπλωματία του Καρότου και του Μαστιγίου»: Η άρνηση των ΗΠΑ εντάσσεται στην ευρύτερη πολιτική τους να πιέσουν τον Μακάριο να εγκαταλείψει την πολιτική των Αδεσμεύτων και τη συνεργασία του με τη Σοβιετική Ένωση και το ΑΚΕΛ (Κυπριακό Κομμουνιστικό Κόμμα).
• Η Σοβιετική Πώληση (1964): Όταν οι ΗΠΑ και οι Δυτικοί σύμμαχοι αρνήθηκαν τις πωλήσεις όπλων, ο Μακάριος στράφηκε στην ΕΣΣΔ. Τα έγγραφα της CIA καταγράφουν με ανησυχία την άφιξη σοβιετικού στρατιωτικού υλικού (κυρίως αντιαεροπορικών πυραύλων SA-2) στην Κύπρο το 1964.
• Αμερικανική Αντίδραση: Η Σοβιετική αυτή πώληση θεωρήθηκε από τις ΗΠΑ ως μεγάλη στρατηγική αποτυχία (παρότι δεν προήλθε από λάθος εκτίμηση, αλλά από την επίμονη άρνηση πώλησης). Η άφιξη των ρωσικών όπλων άλλαξε το στρατιωτικό ισοζύγιο, καθώς περιόριζε την αεροπορική υπεροχή της Τουρκίας, αυξάνοντας εκ νέου την πιθανότητα τουρκικής επέμβασης μέσω ξηράς.

Το Δόγμα Johnson (Ιούνιος 1964): Η άρνηση των ΗΠΑ να πουλήσουν όπλα στην Κύπρο συνέπεσε με την κρίσιμη στιγμή της Επιστολής του Προέδρου Τζόνσον προς τον Τούρκο Πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού. Η επιστολή αυτή ξεκαθάριζε ότι η Τουρκία δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει όπλα που προέρχονταν από τις ΗΠΑ (στο πλαίσιο της βοήθειας του ΝΑΤΟ) για να εισβάλει στην Κύπρο. Αυτή η δέσμευση απέτρεψε την άμεση εισβολή το 1964, αλλά υπογράμμισε την πάγια αμερικανική πολιτική του ελέγχου της ροής όπλων για την αποτροπή πολέμου.

Η Θέση της Τουρκίας και η Αμερικανική Απάντηση

Η Τουρκία ασκούσε συνεχή πίεση στις ΗΠΑ να μην εξοπλίσουν τον Μακάριο.

• Τουρκική Ερμηνεία: Οι Τούρκοι αξιωματούχοι, όπως καταγράφεται στα έγγραφα, ισχυρίστηκαν ότι ο Μακάριος σκόπευε να χρησιμοποιήσει τα όπλα για να εξοντώσει τους Τουρκοκύπριους και να εφαρμόσει την Ένωση μονομερώς και διά της βίας.
• Η Συμμόρφωση των ΗΠΑ: Η άρνηση των ΗΠΑ να πουλήσουν όπλα ερμηνεύτηκε από την Άγκυρα ως μια μερική δικαίωση των ανησυχιών της και ως επιβεβαίωση της αμερικανικής προτεραιότητας στη διατήρηση του status quo των Συνθηκών Εγγύησης.

Συνοψίζοντας, η άρνηση των ΗΠΑ να εξοπλίσουν την Κύπρο στις αρχές της δεκαετίας του 1960 δεν ήταν μια απομόνωση, αλλά ένα κεντρικό εργαλείο της αμερικανικής στρατηγικής για την αποφυγή πολέμου στο ΝΑΤΟ, ακόμη και αν αυτή η άρνηση οδήγησε τον Μακάριο στην αγκαλιά της Σοβιετικής Ένωσης.

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)