Αμερικανικά έγγραφα σχετικά με το Κυπριακό Ζήτημα το 1948

Η Έκταση του Κυπριακού Ζητήματος στα Αποχαρακτηρισμένα Έγγραφα των ΗΠΑ (1948)

Τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα σχετικά με το Κυπριακό Ζήτημα το 1948 παρέχουν ελάχιστες άμεσες πληροφορίες για την εσωτερική πολιτική του ελληνοκυπριακού κινήματος για την Ένωση με την Ελλάδα. Για το Στέιτ Ντιπάρτμεντ των ΗΠΑ και την κοινότητα των υπηρεσιών πληροφοριών, το κύριο ενδιαφέρον για την Κύπρο το 1948 ήταν αυστηρά στρατηγικό και σχετιζόταν με δύο σημαντικά διεθνή γεγονότα:

1.     Την ίδρυση του ΝΑΤΟ και την ανάγκη για άμυνα στη Μέση Ανατολή.

2.     Τη Βρετανική Εντολή για την Παλαιστίνη και την κράτηση Εβραίων προσφύγων στο νησί.

Τα αρχεία των ΗΠΑ αντιμετωπίζουν το «Κυπριακό Ζήτημα» το 1948 όχι ως ένα διμερές ζήτημα μεταξύ Κυπρίων και Βρετανών, αλλά ως έναν παράγοντα περιπλοκής που θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει τη συμμαχία του ΝΑΤΟ.

Ι. Η Κύπρος και οι Γεωπολιτικές Ανησυχίες των ΗΠΑ (1948)

Το έτος 1948 ήταν κρίσιμο για τη διαμόρφωση της αμυντικής δομής της Δύσης έναντι της σοβιετικής απειλής. Η άποψη των ΗΠΑ για την Κύπρο ήταν εξ ολοκλήρου δευτερεύουσα σε σχέση με αυτή τη μεγαλύτερη στρατηγική του Ψυχρού Πολέμου.

Α. Επιπτώσεις στη Συμμετοχή στο ΝΑΤΟ

• Το Πρόβλημα: Η πιο σημαντική ανησυχία των ΗΠΑ σχετικά με την Κύπρο το 1948 ήταν το πώς η υφιστάμενη ελληνοτουρκική εθνοτική διαμάχη για το νησί θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά τη συγκρότηση της Οργάνωσης του Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ).
• Η Στάση των ΗΠΑ: Οι ΗΠΑ ήταν σφόδρα αντίθετες στη συμπερίληψη χωρών με σοβαρές εγχώριες ή διεθνείς πολιτικές διαμάχες στο ΝΑΤΟ στα αρχικά του στάδια, φοβούμενες ότι θα γίνονταν «βαρίδι παρά πλεονέκτημα».
• Το Αποικιακό Προηγούμενο: Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ ανησυχούσαν συγκεκριμένα ότι το «Κυπριακό Ζήτημα» θα μπορούσε να γίνει casus belli (αιτία πολέμου) για την εμπλοκή άλλων χωρών του ΝΑΤΟ σε αποικιακές συγκρούσεις, παρόμοια με τις ανησυχίες που εκφράστηκαν σχετικά με τη Γαλλική Βόρεια Αφρική (Αλγερία). Τα έγγραφα δείχνουν ότι οι αντιπρόσωποι των ΗΠΑ ανησυχούσαν ότι τα έθνη τους θα «εμπλέκονταν στη διαμάχη της Κύπρου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας εάν η Κύπρος γινόταν δεκτή ως μέλος του ΝΑΤΟ» (Πηγή 1.1).
• Αποτέλεσμα: Το «Κυπριακό Ζήτημα» συνέβαλε έμμεσα στην απόφαση να καθυστερήσουν οι διαπραγματεύσεις του ΝΑΤΟ και τελικά να αποκλειστούν η Ελλάδα και η Τουρκία από την αρχική συνθήκη του 1949, ακριβώς επειδή η σύγκρουσή τους για την Κύπρο ήταν άλυτη. (Και τα δύο έθνη εντάχθηκαν το 1952).

Β. Στρατηγική Αξία και το Ηνωμένο Βασίλειο

• Προτεραιότητα του Ηνωμένου Βασιλείου: Τα έγγραφα των ΗΠΑ αναγνώριζαν ότι το Ηνωμένο Βασίλειο απέδιδε «πολύ μεγάλη στρατηγική σημασία» στην Κύπρο, ειδικά καθώς η Βρετανία αντιμετώπιζε αυξανόμενη αστάθεια και επικείμενη αποχώρηση από τη Ζώνη της Διώρυγας του Σουέζ (Πηγές 2.4, 2.5). Το Ηνωμένο Βασίλειο θεωρούσε το νησί ως μια κρίσιμη βάση για τη θέση του στη Μέση Ανατολή.
• Θέση των ΗΠΑ: Ενώ οι ΗΠΑ υποστήριζαν τη στρατηγική ανάγκη του Ηνωμένου Βασιλείου για τη βάση, δεν απέδιδαν την ίδια υψηλή στρατηγική σημασία στον βρετανικό έλεγχο του νησιού καθεαυτού, αλλά επιθυμούσαν ότι η κυριαρχία «δεν πρέπει να διαταραχθεί με κανέναν τρόπο υπό τις παρούσες συνθήκες» (Πηγή 2.4).

ΙΙ. Τα Στρατόπεδα Κράτησης στην Κύπρο (1948)

Η πιο απτή εμπλοκή και η τεκμηριωμένη ανησυχία των ΗΠΑ σχετικά με την Κύπρος το 1948 επικεντρώθηκε στα στρατόπεδα κράτησης Εβραίων προσφύγων που είχαν δημιουργηθεί από τους Βρετανούς.

• Τα Στρατόπεδα: Μεταξύ Αυγούστου 1946 και Μαΐου 1948, η βρετανική κυβέρνηση κρατούσε πάνω από 50.000 επιζώντες του Ολοκαυτώματος στην Κύπρο για να αποτρέψει τη λαθρομετανάστευσή τους στη Βρετανική Εντολή της Παλαιστίνης (Πηγή 3.2).
• Οργανώσεις των ΗΠΑ: Τα έγγραφα των ΗΠΑ αναφέρονται εκτενώς στον ρόλο των αμερικανικών εβραϊκών οργανώσεων βοήθειας, ιδιαίτερα της Κοινής Επιτροπής Διανομής (Joint Distribution Committee - JDC). Η JDC παρείχε κρίσιμη πρόνοια, τρόφιμα και ιατρική περίθαλψη στους κρατούμενους (Πηγή 3.5).
• Λήξη Λειτουργίας: Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ των ΗΠΑ και η JDC συμμετείχαν στενά στην παρακολούθηση της τύχης των κρατουμένων. Μετά την ίδρυση του Κράτους του Ισραήλ τον Μάιο του 1948, τα στρατόπεδα άρχισαν να κλείνουν και η πλειονότητα των περίπου 52.000 κρατουμένων επετράπη να ταξιδέψει στο νεοσύστατο κράτος (Πηγές 3.2, 3.6).

ΙΙΙ. Εσωτερική Κυπριακή Πολιτική (1948)

Τα έγγραφα των ΗΠΑ το 1948 αναφέρουν τις τοπικές πολιτικές εξελίξεις, αλλά μόνο παρεμπιπτόντως, ως πλαίσιο.

• Προσφορά Συντάγματος το 1948: Τα αρχεία των ΗΠΑ σημειώνουν ότι οι Βρετανοί είχαν προσφέρει ένα «πιο φιλελεύθερο σύνταγμα το 1948», αλλά αυτό «απορρίφθηκε από τους Κυπρίους» (Πηγή 2.4). Αυτή η απόρριψη καθοδηγήθηκε από την πρωταρχική απαίτηση της ελληνοκυπριακής ηγεσίας για Ένωση, την οποία η συνταγματική προσφορά δεν αντιμετώπιζε.
• Αναταραχή για την Ένωση: Τα έγγραφα αναγνωρίζουν ότι μέχρι αυτή την περίοδο, το «ελληνικό εθνικιστικό αίσθημα» είχε διεγερθεί έντονα και ότι η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία και το κυπριακό κομμουνιστικό στρατόπεδο είχαν εγείρει μια «αυξανόμενη κατακραυγή για ‘Ένωση’» (Πηγή 2.4).

Συνοψίζοντας, για την κυβέρνηση των ΗΠΑ το 1948, το Κυπριακό Ζήτημα δεν αφορούσε το δικαίωμα των Κυπρίων στην αυτοδιάθεση, αλλά: Α. Τον κίνδυνο που ενείχε για την αναδυόμενη συμμαχία του ΝΑΤΟ, και Β. Τη διαχείριση της ανθρωπιστικής κρίσης που σχετίζεται με τους Εβραίους εκτοπισθέντες.

 

Αναζήτηση, συλλογή πληροφοριών και μετάφραση: Βίκτωρ Καραγιάννης

Επεξεργασία κειμένου (Τ.Ν)